Grammatica van het Spokaans
| Š Rolandt Tweehuysen | Postbus 3774 | 1001 AN Amsterdam |
|
<< Inhoudsopgave |
Registers >>
<< Hoofdstuk 152 | Hoofdstuk 161 >> 16. Idioom160. Idiomatische uitdrukkingen (concept)
>>> ZIE MET NAME WOORDENBOEK EN LIJSTEN!!!! 160.?? Verwijzing in par. 100.77 160.1 We spreken van een idiomatische uitdrukkingen als een constructie aan één van de volgende omschrijvingen (of aan beide) voldoet:
Ook spreekwoorden en gezegdes kunnen tot de idiomatische uitdrukkingen gerekend worden: zij betekenen immers iets anders dan voorspeld kan worden, en voldoen daarmee aan type b. Een overzicht van spreekwoorden en gezegdes is opgenomen in Hoofdstuk 162. 160.2 Een voorbeeld van een idiomatische constructie die aan beide omschrijvingen voldoet is:
160.3 In dit hoofdstuk worden de idiomatische constructies als volgt ingedeeld:
160.4 ad § 160.3 A. ... ... 160.x1 Het additief quandro wordt ook gebruikt als het niet vanzelfsprekend is dat twee identieke pers.vnw.n aan dezelfde identiteit refereren. Bijvoorbeeld: ? Âfry do1 do1 melde eft buffas.[1] 'Volgens hem1 is hij1 een boef.' Deze zin is vreemd omdat hier iemand van zichzelf beweert dat hij een boef is. Een acceptabele variant van deze zin zou zijn: Âfry do quandro do melde eft buffas. 'Volgens hemzelf is hij een boef.' Zie ook § 70.45. 160.x62 Tegenwoordig deelwoord in idiomatische constructies Er bestaan veel -lira-constructies met een geďdiomatiseerde betekenis. Zij zijn onder te verdelen in twee groepen:
a. -lira-suffigering bij een willekeurig werkwoord, die binnen een bepaald syntactisch kader tot een geďdiomatiseerde betekenis leidt; Idiomatische constructies waarin een ideoantoniem voorkomt, zijn apart opgenomen in Hoofdstuk 161, waarin de ideoantoniemen uitgebreid behandeld worden. 160.63 ad § 160.62 a. Idiomatische -lira-suffigering bij willekeurig werkwoord ber ADD, dus ...lira 'te ADD, om ...' In § 43.17 is besproken hoe de trap van overmatigheid uitgedrukt wordt met behulp van een resultatief:
Petriy melde flifados. ~ Petriy melde flifadoss. In het Nederlands kan zo'n trap.ovmt. een reden aangeven waarom de handeling in de erop volgende infinitiefbepaling al dan niet plaatsvindt, in de trant van:
(1) Ik ben te ziek om op vakantie te gaan.
De vetgedrukte elementen zijn in Spokaanse terminologie de zinskern. Ook voor het Nederlands zullen we deze term hier gebruiken.
(1') Gress melde ber kinur, dus té/gress vendelira helkara zirrot.
Merk op dat in de dus-zin de zinskern uit de hoofdzin terugkeert als het betr.vnw. té, of als een pers.vnw. Het gebruik van een pers.vnw. is de meest algemene variant; het betr.vnw. té daarentegen is voornamelijk schrijftaal.
(4) a. Petriy melde ber flifados, dus nert invóbelira té.
(5) a. Elsa farte ber hups, dus ralsompelira té. 160.64 ...lira, ur finne 'beginnen te/gaan ...' Finne 'beginnen' kan dienen als bijgestelde infinitief bij een Progressief (vergelijk ook § 100.53). Het verschil tussen (1) en (2) is identiek aan het verschil tussen een Progressief en een Neutrale tijd, zoals uiteengezet in § 100.2, met dien verstande dat in (1) en (2) het accent op het begin van de handeling ligt:
(1) Eup arkettelira, ur finne. 'Ze gaat huilen.' 160.65 melde ...lira 'de gewoonte/eigenschap hebben om te ...' Teg.dw. in combinatie met melde: eigenschappen van animaten. Vergelijk de uitdrukking van een gewoonte of eigenschap in a., en de Progressief in b. waarin het koppelwerkw. ontbreekt (§ 100.8):
a. Do melde tokasselira. 'Hij is treiterig; hij heeft de gewoonte te treiteren.'
a. Do melde pittelira. 'Hij heeft de gewoonte alles fietsend te doen.'
a. Do melde pittelira wân arfine. 160.65a paine ...lira 'doen alsof ...' Do paine meldelira p˙r. 'Hij doet alsof hij gek is.'
Eup paina nutelira lef ef kalómba. 160.66 ...lira, ur paine 'blijven ...' Paine 'doen' kan dienen als bijgestelde infinitief bij een Progressief. Het verschil tussen (1) en (2) is identiek aan het verschil tussen een Progressief en een Neutrale tijd, zoals uiteengezet in § 100.2, met dien verstande dat in (1) en (2) het accent op het voortduren van de handeling ligt:
(1) Kirro obezjerelira, ur paine. 'Wij blijven aan het lachen.' 160.67 perke ...lira '... hebben/zijn' Geen beri na perke: beperkt tot larde, pliyfone, slape, nâne, om een lichamelijke gesteldheid aan te geven:
Gress perke lardelira. 'Ik heb honger.' 160.67b vűmse ...lira 'niet veel schelen of ...'
Gress vűmso lelperrelira eft moplariy.
De constructies zijn alfabetisch gerangschikt op de -lira-vorm. âtemelira beri ... 'aanstalten maken om ...; juist willen ...'
Eup âtemelira beri jűmpre ef misan. 160.68w âtemelira luft ef ˙...os 'zo goed mogelijk ...; je best doen met ...'
Gress âtemelira luft ef ˙beldos. 'Ik leer zo goed mogelijk.' Zie ook Hoofdstuk 124 voor nominalisaties als ˙beldos of luneros enn tu. 160.68x ... wân coelira fitaju 'uitgerekend ..., nu juist ...' Met de verbale nevenschikking wân coelira fitaju (lett. "en zoiets kiezende") wordt uitgedrukt dat de gemaakte keuze het minst voor de hand liggend of zeer opmerkelijk is. In het Nederlands kan dit uitgedrukt worden met 'nu juist ...' of 'uitgerekend ...'. Voorbeelden:
Petriy pratavy mas wân coelira fitaju. 160.69 kettelira ... 'zijn te ...; zijn ...baar' Kettelira X geeft de mogelijkheid aan om handeling X uit te voeren. Zie ook de voorbeelden in § 44.6-7. De infinitief X wordt niet met beri gemarkeerd:
Do kettelira zerfe. 'Hij is te zien.' 160.70 ur ... lo kettelira 'en ... toch al [zo] ...' Een bijzin, ingeleid met ur (soms: brâ 'want') en afgesloten met lo kettelira, drukt een reden uit, die de voorafgaande negatieve uitspraak extra moet legaliseren:
Ef opera frylôpo piti kirro, ur Mârje N. chafoste ˙rtsiy lo kettelira.
Lerdu farte fit flônka, ur do melde hupster lo kettelira.
Tekex ef oc˙rma nert insule gress, ur gress hatre belt lo kettelira.
Let op dat bij een obj.add. de determinant lo achterwege blijft als hierachter
(1) a. Tu nert nestiye beri kr˙e ef kinânolac, brâ do enn eup byte In (1a) is sprake van een directe reden waarom de ambulance niet gebeld hoeft te worden: ze is dood. In (1b) daarentegen waren er kennelijk andere, minder legale, redenen om de ambulance niet te bellen, maar nu ze dood is, is er een geldige reden bijgekomen. Het lijkt welhaast een opluchting dat ze dood is.
a. Gress cônsidere dena mimpit lo diffiyk. 'Ik vind dit boek moeilijk.' 160.70a paine leldelira ef ... 'het ... aanpakken, aanleggen'
Do paina leldelira ef habilem. 160.70ab â˙r meldelira ... 'ten gunste van ...' Â˙r meldelira is een voorz.uitdrukking (zie Hoofdstuk 140). Vergelijk de vette elementen in a. (echt voorz.) en in b. (voorz.uitdrukking):
a. Ef lift afe eft lelperrot furt ef liftkasért. 160.70b ef meldelira ón ... 'het gaat om ...; het is te doen om ...'
Nute-tűe quista, ef meldelira ón vilt yjéfiy. 160.71 vluf ... meldelira 'des te ...er' Vergrotende trap wordt met vluf i.p.v. met terat uitgedrukt:
Ef tupplip ma melda vluf olla meldelira, ef kôbo n˙lilóme.
Do ma ˙rôme vluf meldelira, gress reppilóme vluf litel meldelira.
Zuf ef ziyter enn ef kalómba nert pónze, do scemra vluf 160.72 A melde nalalôvelira B 'B komt door A' Teg.dw. in combinatie met melde:
Ef kleter aupross melde nalalôvelira ef hardlap {d}˙nys. Vergelijk:
Ef kleter aupross nalalôvelira ef hardlap {d}˙nys. 160.73 quglelira noi ... 'zonder te ...' Iets zodanig doen dat het geen speciale gevolgen heeft; er komt geen beri voor de infinitief:
Tu krosât, quglelira noi pónze eft moplariy. 160.73a ef reppe, rajiytelira den ... 'de hoop uitspreken dat ...'
Ef medikiy reppe, rajiytelira den melde ef floma stómy fes Zie ook § 100.66. 160.73aa ef giffe tiffelira ón ... 'verstand hebben van ...'
Aftel tu giffe tiffelira ón tirdus cômputers? 160.73b POS trufôelira T1 ur NEG merfelira T2 'zo POS als TIJD, zo NEG als TIJD'
waarbij POS = positieve gebeurtenis
Do melde flifados trufôelira ral ur iftormt merfelira horit. 160.74 melde uberelira ... [rifonn flaju] '[iets] opvatten als ...' Teg.dw. in combinatie met melde:
Gress melde uberelira eft merfos. 'Ik vat het op als een leugen.' 160.74a ytende meldelira 'teneinde; met het doel om' Ytende meldelira is een voegw.uitdrukking (zie Hoofdstuk 121), waarmee een grammaticale bijzin ingeleid kan worden. Vergelijk de vette elementen in a. (echt voegw.) en in b. (voegw.uitdrukking), die gevolgd worden door een infinitief welke niet is gemarkeerd met beri:
a. Do ˙rôme, den rinne pert smurf. Zie ook § 81.58. 160.75 melde zerfelira ... 'eruit zien als ...' Teg.dw. in combinatie met melde: Eup melde zerfelira eft lofân. 'Ze ziet eruit als een hoer.' Vergelijk: Eup zerfelira eft lofân. 'Ze ziet een hoer; Ze krijgt een hoer in het oog.' 160.75a zerfelira tygtja ... 'ten aanzien van ...' Zerfelira tygtja is een voorz.uitdrukking (zie Hoofdstuk 140). Vergelijk de vette elementen in a. (echt voor.) en in b. (voorz.uitdrukking):
a. Do lelperre n˙f calijanonosz ump ef politiyca wélfa'ecosz. = 160.76 zjoffelira gulder A dâsnű B 'liever A hebben dan B'
Gress zjoffelira gulder eft hurt, dâsnű [idem] eft chat.[5] De constructie zjoffelira gulder ... dâsnű ... kan in zijn geheel het karakter van een performatief werkw. krijgen, zodat een bijzin met het voegwoord den erop kan volgen. Vergelijk de echte performatieve constructie in a. met b.:
a. Do reppe, den gress arfine. 'Hij zegt, dat ik kom.' Merk op dat de constituent gulder mas dâsnű lelmo tof 'liever morgen dan vandaag' semantisch gezien een bepaling is bij gress arfine 'ik kom', maar syntactisch optreedt als predikatieve bepaling bij zjoffelira. Hier hebben we dus te maken met het verschijnsel dat een constituent van uit een ondergeschikte zin verhuist naar de matrixzin. Dit verschijnsel wordt onder de naam "Promotie" behandeld in § 124.24.
********** 160.xx
1. mintepot 'lang' (in afstand) Soms is een keuze uit 1. en 2. mogelijk, bijv.:
eft mintepot promirret 'een lange wandeling' (veel kilometers) 160.xx lâst kan ook door 'vroeger' vertaald worden als het een adject.add. is. Het heeft een uitgebreidere betekenis dan horit. Bijv.:
Groft lâst oto lelperro eft mindefit marâs. Vergelijk:
kost horit tubôs *** 160.xx melde 'zijn; zich bevinden' wordt als existentieel hoofdwerkw. gebruikt:
Ef merater melde fes ef arâbe. 'De man is in de tuin.' Bij zaken (voorwerpen) kan het neutrale melde vervangen worden door een meer specifieke plaatsaanduiding als zirde 'liggen', giffe 'staan', menkerate 'hangen' ed., indien er sprake is van een uitzonderlijke positie:
Ef mimpit giffe kaf ef kelbra. 'Het boek staat op tafel.' Merk op dat zinnen als
? Ef mimpit zirde kaf ef kelbra. 'Het boek ligt op tafel.' in het Spokaans vreemd aandoen, omdat het "liggen" van een boek en het "staan" van een vaas niet als uitzonderlijke posities beschouwd worden. Daarentegen lijkt Ef mimpit zirde kaf ef mimpit-nregtâ. 'Het boek ligt op de boekenplank.' wel acceptabel, omdat boeken op een boekenplank gewoonlijk staan. Bij personen en dieren lijkt het gebruik van een meer specifieke plaatsaanduiding niet afhankelijk te zijn van de vraag in hoeverre een positie "uitzonderlijk" is. De volgende constructies zijn dus beide even acceptabel:
Ef merater giffe fes ef arâbe. 'De man staat in de tuin.' Soms wordt expliciet zirde gebruikt als er van "staan" sprake is, of giffe als er van "liggen" sprake is. Dit bewust verkeerde gebruik gebeurt als we iemand op tamelijk grove wijze duidelijk willen maken dat iets voor hem ligt:
Ef mimpit giffe kaf ef kelbra ón tu. (terwijl het ligt) kunnen we tegen iemand zeggen als we onze geďrriteerdheid willen uiten over het feit dat we vinden dat hij het boek toch eigenlijk allang zelf had moeten zien. Stel de situatie dat Petriy samen met zijn vriendin Elsa op een receptie is en dat hij daar Lerdu ontmoet. Petriy neemt het Lerdu kwalijk dat deze Elsa niet opgemerkt heeft. Nu is het volgende gesprekje mogelijk:
Lerdu: Aftel tu melde mainkelot? 'Ben je alleen?' Met het verkeerde zirde (lett. "liggen") heeft Petriy aan Lerdu duidelijk gemaakt dat hij zich ergerde aan het feit dat Lerdu Elsa niet had opgemerkt. NOTEN NOTEN NOTEN
<< Inhoudsopgave | Registers >> << Hoofdstuk 152 | Hoofdstuk 161 >> |