15. Aspectuele zinstypes

152. Causatief en Permissief

152.1

Causatieven en Permissieven zijn twee van de mogelijke vormen van pragmatische modaliteit, zoals behandeld in Hoofdstuk 110. Omdat het Causatief en het Permissief zowel syntactisch als semantisch nauw verwant zijn aan elkaar, worden zij hier in één hoofdstuk behandeld:

1. Causatieve constructies (§ 152.4-54)
2. Permissieve constructies (§ 152.55-58)

Van een Causatief is sprake als het subject (de Causer of Instigator ervoor zorgt/veroorzaakt/er de oorzaak van is dat een handeling door een derde (de Causee of Servitor), uitgevoerd gaat worden. Voorwaarde is dat de handeling die de Causee moet uitvoeren, inchoatief is, d.w.z. pas een aanvang neemt na de instigerende actie van de Causer. Vergelijk:

1. Peter laat [Anna] de boeken op tafel leggen.
2. Peter laat de boeken op tafel liggen.

152.3

In dit hoofdstuk zullen we zien dat Causatieven en Permissieven in het Spokaans op verschillende manieren uitgedrukt moeten worden, en dat een ambiguïteit als in de volgende Nederlandse zin in het Spokaans niet voor kan komen:

• Peter laat de hond rennen. =
  
  1. Causatief:   de hond zit stil en Peter zet de hond tot rennen aan (met een commando, of door zelf te gaan rennen)
  2. Permissief:   de hond is aan het rennen en Peter doet niets om de hond dat te beletten

Een causatieve betekenis wordt op verschillende manieren uitgedrukt:

1. door een apart werkw. (lexicaal Causatief);
2. door affigering van een niet-causatief werkw. (geaffigeerd Causatief);
3. door een passieve afleiding van een lidw. of pers.vnw.1e niveau (passief Causatief);
4. door kirture of miffe als hulpwerkw. (omschreven Causatief).

152.5   ad § 152.4   1. Lexicaal Causatief

Lexicale Causatieven zijn als zodanig niet aan hun vorm te herkennen. Zij zijn object-transitief of voltransitief:

1. Gress chefte ef vildul.   Ik vel de boom. (= 'laat vallen')
2. Ef rÿter cetrence sener blof.   De ruiter drenkt zijn paard. (= 'laat drinken')
3. Herneg tânpe ef vasa.   Herneg laat de vaas vallen.
4. Gress šove ef mimpit ón do.   Ik laat hem het boek zien; Ik toon hem het boek.
5. Eup nylûše ef kerkt ón ef ryltiy.   Zij laat de geit door de priester slachten.
6. Kirro mâšecce ef chafost ón Petriy.   We laten het lied aan Petriy horen.

152.6

Vele causatieve werkw.n hebben een niet-causatieve partner. Vergelijk (1)-(6) met:

1. a. Ef vildul tasse.   De boom valt.
2. a. Ef blof pliyfone.   Het paard drinkt.
3. a. Ef vasa tasse.   De vaas valt.
4. a. Do zerfe ef mimpit.   Hij ziet/kijkt naar het boek.
5. a. Ef ryltiy vlemóte ef kerkt.   De priester slacht de geit.
6. a. Petriy nute ef chafost.   Petriy hoort/luistert naar het lied.

Ook de volgende werkw.n worden wel tot de Causatieven gerekend:

7. Do tjonde ef knurfel.   Hij kookt het water.
8. Eup piylase ef kornin.   Ze [ver]scheurt het papier.
9. Irtava gyre ef argerat.   Irtava opent de deur/doet de deur open.
10. Petriy smelte ef pica.   Petriy smelt het ijs.

7. a. Ef knurfel sen tjonde.   Het water kookt.
8. a. Ef kornin sen piylase.   Het papier scheurt.
9. a. Ef argerat sen gyre.   De deur gaat open/opent zich.
10. a. Ef pica sen smelte.   Het ijs smelt.

We hebben in Hoofdstuk $$ gezien dat het suffix -are (achter de wortst.) van een intrans.werkw. een transitieve variant kan maken. Een dergelijk trans.werkw. is vaak een Causatief. Vergelijk:

1. Ef chat ÿpje. ~ Do ÿpjare ef chat.
   De kat stikt. ~ Hij wurgt de kat. (= 'doet stikken')
2. Ef chat šafe. ~ Eup šafare ef chat.
   De kat verdrinkt. ~ Zij verdrinkt/laat verdrinken de kat.
3. Ef ardekir lelde. ~ Do leldare ef ardekir.
   De plant groeit. ~ Hij laat de plant groeien.

Suffigering met -are is niet erg productief om een Causatief te vormen. Andere vormen van affigering zijn echter volkomen improductief, zoals toevoeging van het prefix lâ- (zie ook § $$):

4. Ef fijânta gyne. ~ Eup lâgyne ef fijânta.
   Het vlees braadt. ~ Zij braadt het vlees.

Vergelijk a. met b.:

1. Ef storâs hanntele kura ef wÿsÿr.
   Het verhaal handelt/gaat over de oorlog.

2. Do hanntelare eft storâs [kura ef wÿsÿr].
   Hij schrijft een verhaal [over de oorlog].
   (lett. "hij laat een verhaal [over de oorlog] handelen")

152.11   ad § 152.4   3. Passief Causatief

Als een speciaal causatief werkw., zoals bedoeld in § 152.4 1. en 2., ontbreekt, kan een causatieve vorm met een passief pers.vnw. (zie § $$) als causatief subject gevormd worden. Passieve pers.vnw.n worden met een filâsto aan het hoofdwerkw. gehecht:

1. Do obezjere. ~ Do obezjere-épe.
   Hij lacht. ~ Hij laat haar lachen; Hij maakt haar aan het lachen.
2. Gress trempe ef mimpit. ~ Gress trempe-dôe ef mimpit.
   Ik lees het boek. ~ Ik laat hem het boek lezen.
3. Jân kette ef letra ón Mariy. ~ Jân kette-gróse ef letra ón Mariy.
   Jân geeft de brief aan Mariy. ~ Jân laat mij de brief aan Mariy geven.

In archaïsch Spokaans werden ook passieve lidw.n gebruikt (zie Blok 91.23). Constituenten met zo'n passief lidw. staan echter los van het werkw.:

4. Do obezjere. ~ † Do obezjere ófe 'nin.
   Hij lacht. ~ Hij maakt het meisje aan het lachen.
5. Jân kette ef letra ón Mariy. ~ † Jân kette ófât frint ef letra ón Mariy.
   Jân geeft de brief aan Mariy. ~ Jân laat de brief door een vriend aan Mariy geven.

In modern Spokaans worden constructies met een passief lidw. vervangen door constructies met een passief pers.vnw., gevolgd door een relatieve -lira-bijzin die de entiteit nader specificeert. Deze bijzin wordt meestal zonder komma (= pauze) achter het passieve pers.vnw. gevoegd (maar eindigt zelf wel met een komma). De Causatieven in (4) en (5) worden dan:

4. a. Do obezjere-épe meldelira ef 'nin.
       (lett. "hij maakt haar, het meisje, aan het lachen")
5. a. Jân kette-dôe meldelira eft frint, ef letra ón Mariy.
       (lett. "Jân laat hem die een vriend is, de brief aan Mariy geven")

Als de relatieve bijzin met een komma (= pauze) wordt toegevoegd, wordt deze ook als "echte" bijzin opgevat, zoals in:

• Gress lukte-dôe, meldelira kost frera, ef oto fit mas.
  Ik laat hem, mijn broer, de auto morgen wel wassen.

Relatieve bijzinnen als in (4a) en (5a) zijn ook in archaïsch Spokaans de enige mogelijkheid als een pers.vnw. of een lidw. ontbreekt. Dit zal met name het geval zijn bij eigennamen, onb.vnw.n of subst.n met een bez. of aanw.vnw. (omdat zulke worden geen passieve variant kennen):

6. Do obezjere-épe meldelira groft sour.   Hij maakt zijn zusje aan het lachen.
   
7. Gress trempe-dôe pelira Petriy, ef mimpit.   Ik laat Petriy het boek lezen.
   
8. Óps kenjare-ÿpse meldelira ef blofs.   Ze laten de paarden galopperen.

Vooral in de spreektaal komt ook een relatieve constructie met een betr.vnw. voor:

• £ Gress trempe-dôe ef mimpit, té pe Petriy.
  Ik laat Petriy het boek lezen.
• £ Jân kette-épe ef letra ón gress, té melde kost sour.
  Jân laat mijn zuster de brief aan mij geven.
• £ Óps kenjare-ÿpse, mit melde ef blofs.
  Ze laten de paarden galopperen.

152.17

In § $$-$$ is uitgelegd dat het antecedent van een betr.vnw. met ki gemarkeerd wordt, tenzij dit antecedent als zinskern optreedt. De voorbeelden in § 152.16 tonen een uitzondering op deze regel, want de passieve pers.vnw.n dôe, épe en ÿpse zijn géén zinskern en worden evenmin door ki gemarkeerd. Het ontbreken van ki in dergelijke causatieve constructies kan tot ambiguïteit leiden indien ook de zinskern als antecedent begrepen kan worden, zoals in:

• Jân kette-dôe ef letra ón gress, té melde kost frera.
  i.  Jân laat mijn broer de brief aan mij geven.
  ii. Jân, die mijn broer is, laat hem de brief aan mij geven.

• Ef menesters rate-ÿpse ef wufta, mit eaquppûe cômišo-glydas.
  i.  De ministers laten de commissieleden het woord voeren.
     of   De ministers laten hun die als commissielid optreden het woord voeren.
  ii. De ministers die als commissielid fungeren laten hun het woord voeren.

152.18

In § 152.14 is gezegd dat er na een passief pers.vnw. ook een "echte" bijzin kan volgen; deze staat altijd direct achter een komma. Zulke "echte" bijzinnen kunnen nooit vervangen worden door een bijzin met een betr.vnw., omdat in dat geval het antecedent (= passief pers.vnw.) met ki gemarkeerd zou moeten worden (zie § $$), wat feitelijk onmogelijk is omdat het antecedent met een filâsto aan het werkw. is gehecht. Een constructie als (1) is dan ook ongrammaticaal, en (2) kan alleen als typische spreektaal opgevat worden, waarbij het vetgedrukte deel zijn bijzinskarakter heeft verloren:

1. * Gress lukte-ki-dôe ef oto fit mas, té melde kost frera.
       ik was-KI-hem de auto wel morgen, die is mijn broer
   (vgl. voorbeeld § 152.14)

2. £ Gress lukte-dôe ef oto fit mas, té melde kost frera.
   Ik laat mijn broer morgen de auto wel wassen.

Als de bijzin erg ver van het passieve pers.vnw. verwijderd staat dan wordt zelfs in de spreektaal de voorkeur aan een -lira-bijzin gegeven. Vergelijk:

1. ?£ Jân kette-épe ef letra ón ef gurnusludi ÿksanera, té melde kost sour.[noot]
   Jân laat mijn zuster de brief aan de ruziezoekende buurvrouw geven.

2. Jân kette-épe meldelira kost sour, ef letra ón ef gurnusludi ÿksanera.
   Jân laat mijn zuster de brief aan de ruziezoekende buurvrouw geven.

Bij tempus-inversie blijft een passief pers.vnw. aan het predikaat gehecht, bijvoorbeeld:

1. Kette-gróse Jân ef letra ón Mariy.
   Jân zal mij de brief aan Mariy laten geven.

2. Jân ef letra kette-épe pelira Mariy, ón gress. =
   = £ Jân ef letra kette-épe ón gress, té pe Mariy.
   Jân liet Mariy de brief aan mij geven.

2. a. Jân ketta-épe pelira Mariy, ef letra ón gress. =
       = £ Jân ketta-épe ef letra ón gress, té pe Mariy.
       (idem)

Causatieve subjecten met een passief lidw. worden in constructies met tempus-inversie vermeden, want het is onduidelijk waar dergelijke constituenten moeten staan: er zijn in principe twee mogelijkheden:

1. * Trempe Jân ófe 'nin ef mimpit.
2. * Trempe ófe 'nin Jân ef mimpit.

• Trempe-épe meldelira ef 'nin, Jân ef mimpit.
  Jân zal het meisje het boek laten lezen.

Een identieke redenatie gaat op bij een Def.tijd: (1a) en (1b) worden afgekeurd ten gunste van (2):

1. a.  * Jân ófe 'nin trempe ef mimpit.
   b.  * Jân ófe 'nin ef mimpit trempe.

2. Jân ef mimpit trempe-épe meldelira ef 'nin.
   Jân heeft het meisje het boek laten lezen.

De causatieve constructie met behulp van een passief pers.vnw. of passief lidw. is slechts mogelijk indien het subject als zinskern (SK) fungeert. In zinnen met object of echo als kern (OK of EK) is deze constructie niet mogelijk, vergelijk a. met b.:

1. a.  Jân kette-gróse ef letra ón Mariy.
        Jân laat mij de brief aan Mariy geven.
   b.  * Ef letra kettelije-gróse pai Jân ón Mariy.

2. a.  * Jân ef letra kette-gróse ón Mariy.
        Jân heeft mij de brief aan Mariy laten geven.
   b.  * Mariy pai Jân kettelitâ-gróse enn ef letra.

3. a.  Do texelije-épe meldelira groft sour, sener mirs.[noot]
        Hij laat zijn zuster zijn haar knippen.
   b.  * Groft mirs texelije-épe meldelira groft sour, pai do.

Daarentegen kunnen blul-passieven waarin het subject ontbreekt wèl als Causatieven optreden; vergelijk (1a), (2a) en (3a) in § 152.23 met:

1. a'.  Blul kettelije-gróse ef letra ón Mariy.
         Men laat mij de brief aan Mariy geven.

2. a'.  Blul kettelitâ-gróse Mariy enn ef letra.
         Men laat mij Mariy de brief geven.

3. a'.  Blul texelije-épe meldelira groft sour, groft mirs.
         Men laat zijn zuster zijn haar knippen.

152.25

In feite komen (1a')-(3a') voort uit de blul-constructies:

1. b.  Blul kettelije ef letra ón Mariy.   De brief wordt aan Mariy gegeven.
2. b.  Blul kettelitâ Mariy enn ef letra.   Aan Mariy wordt de brief gegeven.
3. b.  Blul texelije groft mirs.   Zijn haar wordt geknipt.

De koppelwerkw.n pónze en tinde kunnen soms in een causatieve constructie verschijnen:

Jân tinde eft gekker.   Jân wordt leraar.

> Jânex ef follus tinde-dôe pelira Jân, eft gekker. > Jâns vader laat Jân leraar worden.

Ef knurfel pónze kjupt.   Het water wordt warm.

> Petriy pónze ófe knurfel [lo] kjupt. > Petriy pónze-ófe meldelira ef knurfel, [lo] kjupt. > Petriy laat het water warm worden.

Let op het gebruik van lo in de Causatieven van (2): als de vette constituenten ófe knurfel en ófe beschouwd worden als de oorspronkelijke zinskernen bij pónze, wordt kjupt niet gemarkeerd met lo (uitgelegd in § $$). Maar als we ervan uitgaan dat Petriy de feitelijke zinskern is, en de vetgedrukte constituenten "gewone" Causee-subjecten zonder kernstatus zijn, moet lo toegevoegd worden (zoals in: Petriy riffe ef knurfel lo kjupt. 'Petriy maakt het water warm.', zie § $$). Het is opvallend dat zelfs Kojen-Pôt (1963, 1977) in het midden laat of lo nu wel of niet toegevoegd moet worden in dergelijke constructies; terwijl hij anders toch altijd een uitgesproken mening heeft over de grammaticaliteit van welke constructie dan ook.

152.27

In constructies als (1) en (2) (vorige paragraaf) worden pónze en tinde beschouwd als werkw.n met een "gewillig" subject, of concreet: het Causatief in (1) impliceert dat de vader Jân zover krijgt dat deze zelf beslist om leraar te worden, en in (2) wordt uitgedrukt dat Petriy zodanige omstandigheden schept dat het water door eigen toedoen warm wordt. Pónze kan in een Causatief dus nooit de betekenis van 'raken' hebben (§ 102.$$). Vergelijk (2) met:

• Petriy cÿrzrame ef knurfel.   Petriy verwarmt het water.

152.28

Als een koppelwerkw. een duratieve SvZ (ofwel een situatie) uitdrukt, is een Causatief op semantische gronden onmogelijk:

Ef mimpit melde tekelbrae.     Het boek is/ligt op tafel.

/>  * Elsa melde ófe mimpit tekelbrae. />  * Elsa melde-ófe meldelira ef mimpit, tekelbrae. />  ¬ Elsa laat het boek op tafel liggen.[noot]

152.29   ad § 152.4   4. Omschreven Causatief

Kirture kan niet alleen als hoofdwerkw. fungeren (zie § $$), maar ook als hulpwerkw.
Als hulpwerkw. drukt kirture een Causatief uit waarbij een causatief subject ontbreekt, zodat de toepassing van een passief lidw. of passief pers.vnw. niet mogelijk is. Wel dient er een object aanwezig te zijn. Zoals alle hulpwerkw.n, wordt ook kirture gevolgd door de infinitiefmarkeerder beri. Bijvoorbeeld:

1. Gress kirture beri trempe ef mimpit.   Ik laat het boek lezen.
2. Tek kirture beri lukte ef oto.   Tek laat de auto wassen.

1. a. Gress trempe-dôe [ef mimpit].   Ik laat hem [het boek] lezen.
2. a. Tek lukte-dôe [ef oto].   Tek laat hem [de auto] wassen.

Een aan kirture beri analoge constructie is die met miffe beri. Het werkw. miffe voegt aan het Causatief een toekomstig aspect (plan) toe. Vergelijk:

1. Gress kirture beri queffe sener oto.   Ik laat mijn auto nakijken.
2. Gress miffe beri queffe sener oto.   Ik zal mijn auto laten nakijken.

Ook kan miffe een dreigement uitdrukken, bijvoorbeeld:

1. Gress dira miffe beri rupke ef polišo, tu di koltilóme qurredla fesdu kost kupân.
   Ik zal de politie erbij halen (lett. "laten roepen") als je gif in mijn drinkwaterput gooit.

2. Gress miffe beri njore tu.   Ik zal je laten vermoorden.

152.32

Vergelijk:

1. Elsa texe-dôe.   Elsa laat hem_S knippen.
2. Elsa kirture beri texe do.   Elsa laat hem_O knippen.

152.33

In de volgende voorbeelden is Moffain de Causer, Petriy de arts en Mariy is de patiënt. Vergelijk:

1. Moffain frotexe-dôe meldelira Petriy, Elsa.   Moffain laat Petriy Elsa opereren.
2. Moffain kirture beri frotexe Elsa.   Moffain laat Elsa opereren.
3. Moffain frotexe-dôe meldelira Petriy.   Moffain laat Petriy opereren.

152.34

Hieronder worden een aantal verwante constructies nog eens op een rijtje gezet:

1. Elsa byte ef chat.   Elsa slaat de kat.
2. Elsa byte-dôe ef chat.   Elsa laat hem de kat slaan.
3. Elsa byte-dôe.   Elsa laat hem_S slaan.
4. Elsa byte do.   Elsa slaat hem.
5. Elsa byte ziyrle.   Elsa slaat hem dood.
6. Elsa kirture beri byte ef chat.   Elsa laat de kat_O slaan.

152.35

Soms wordt een Causatief gebruikt om een bepaalde entiteit de schuld te geven voor het ontstaan van de beschreven Stand van Zaken. Vergelijk:

1. a.  Ef butšer idekronâmaro ef genka.
        De slager heeft het oude vrouwtje omvergereden.
   b.  Ef genka sen idekronâmaro-dôe meldelira ef butšer.
        het oude-vrouwtje zich omverreed-hem_PASS zijnde de slager
        (lett. "het oude vrouwtje liet zich door de slager omverrijden")

152.36

Causatiefconstructies met een zakelijke Causer, die geen bewuste instigator van een gebeurtenis kan zijn, lokken dikwijls uitsluitend een ironische lezing uit. Vergelijk (1) in de vorige paragraaf met:

2. a.  Ef butšer ufiro sumâ ef vildul.
        De slager is tegen een boom gereden.
   b.  Ef vildul ufiro-dôe meldelira ef butšer, sumâsiyn.
        de boom_i reed-hem_PASS zijnde de slager, tegen-zich_i
        (lett. "de boom liet de slager tegen zich aan rijden")

152.37

Indien het werkw. van een causatieve zin intrans. is, kan een causatief object per definitie nooit als een "echt" object geïnterpreteerd worden, ook al verhindert een res.pers.vnw. een passieve afleiding. Vergelijk:

1. Ef mittors tasse-dôe rempe senne.
   (lett. "de trap_i laat hem van zich_i vallen")
2. Ef mittors tasse-ziyrle rempe senne.
   (lett. "de trap_i laat hem van zich_i dood vallen")
   Hij valt dood van de trap.

152.38   Reflexiviteit in Causatieven

In een causatieve constructie komen prototypisch een Causer (= zinskern), een Causee en een object voor. Theoretisch zijn de volgende coreferentiële verhoudingen mogelijk:

	coreferentie	voorbeeld
1	Causer = object	"Causer laat zich door Causee wassen"
2	Causee = object	"Causer laat Causee zichzelf wassen"
3	Causer = Causee	"Causer laat Causer object wassen"
		"Causer laat object door Causer wassen"

Merk op dat type 3 niet goed uit te drukken is in het Nederlands; het is dan ook een onnatuurlijke situatie dat de Causer zichzelf instigeert om iets te gaan doen. In het Spokaans ligt dit iets anders, zoals we hieronder zullen zien.

152.39   Type 1: Causer corefereert met object

In het Spokaans worden hier twee verschillende constructies onderscheiden: a. Causatief zonder uitgedrukte Causee, en b. Causatief met uitgedrukte Causee. Vergelijk:

1. a.  Elsa sen nert kirture beri tijâtnesste.
        Elsa_i laat zich[zelf]_i niet inenten.
   b.  Elsa sen nert tijâtnesste-dôe meldelira ef medikiy.
        Elsa_i laat zich[zelf]_i niet door de dokter inenten.

152.40   Type 2: Causee corefereert met object

2. ? Elsa lukte-épe meldelira belt belt-ûsto, quandro.
   Elsa laat haar dochtertje_i zichzelf_i wassen.

152.41   Type 3: Causer corefereert met Causee

Reflexieve Causatieven van dit type kunnen gemakkelijk uitgedrukt worden door gebruik te maken van het passieve wed.vnw. prap (zie Blok $$ en § $$), geheel analoog aan het gebruik van passieve pers.vnw.n, vergelijk:

3. a.  Gress jôge-ÿpse riyfain gurtas.   Elke ochtend laat ik ze joggen.[noot]
   b.  Gress jôge-prap riyfain gurtas.   Elke ochtend laat ik mezelf joggen.

4. a.  Elsa nert tijâtnesste-dôe sener belt-ûsto.
        Elsa laat hem zijn dochtertje niet inenten.
        of   Elsa laat haar dochtertje niet door hem inenten.

   b.  Elsa nert tijâtnesste-prap sener belt-ûsto.
        Elsa_i laat niet zichzelf_i haar dochtertje inenten.
        of   Elsa_i laat haar dochtertje niet door zichzelf_i inenten.[noot]

• Gress jôge riyfain gurtas.   Ik jog elke ochtend.

Zin (4b) kan gebruikt worden in een contrastieve situatie: "Elsa instigeert niet zichzelf om het dochtertje in te enten, maar ze instigeert de dokter om dat te doen". Daarom klinkt (4b) natuurlijk in een contrastieve zin als:

• Elsa nert tijâtnesste-PRAP sener belt-ûsto, tur iftam paine-dôe meldelira EF MEDIKIY.
  Elsa ent haar dochtertje niet ZELF in, maar laat DE DOKTER dat doen.
  (lett. "Elsa_i laat niet zichzelf_i haar dochtertje inenten, maar laat de dokter [dat] doen")

• Elsa nert tijâtnesste sener belt-ûsto quandro.
  Elsa_i ent haar dochtertje niet zelf_i in. (een ander doet dat)

Bekijk de volgende combinatie van reflexief en causatief:

1. Ef vildul sen lâufire ófe oto.
   de boom_i zich_i rijden-tegen de_PASS auto
   De boom laat de auto tegen zich aanrijden.
   (ironisch bedoeld: de automobilist kan het niet helpen dat die boom in de weg stond; zie § 152.36)

1. a. Ef vildul sen lâufire ófe otoe.
       (eig. "de boom laat de auto tegen zich total loss rijden")

152.44

Nog een voorbeeld:

2. a. Ef slaviyta larde ef tlôc.   De slavin eet de giftige zwam.
   b. Ef tlôc sen larde ófe slaviyta.
        De giftige zwam laat zich door de slavin eten.

3. Ef tlôc sen larde ófe slaviytae.
   (eig. "de giftige zwam laat zich door de slavin die er dood aan gaat eten")
   De slavin sterft door het eten van de giftige zwam.

Pronominalisatie van (2a) geeft:

4. Ef tlôc sen larde-épe.   De zwam laat zich door haar eten.

5. ?? Ef tlôc sen larde-hepsatt.
   De zwam laat zich door haar eten, en zij sterft hierdoor.

152.46

Coreferentie tussen Causer en Causee is goed mogelijk bij lexicale Causatieven. Dit leidt meestal tot een reflexieve constructie met sen[a]. Vergelijk:

1. a.  Do tânpe ef prûla rempe ef zillepipe.   Hij laat de bezem van het dak vallen.
   b.  Do sen tânpe rempe ef zillepipe.   Hij laat zich[zelf] van het dak vakken.

Let op het verschil tussen (1b) en de niet-causatieve variant in (2):

2. Do tasse rempe ef zillepipe.   Hij valt van het dak.

152.48

Reflexieve vormen van Causatieven die een zakelijk subject bij zich hebben worden dikwijls als "normaal" intrans.werkw. beschouwd. Dit is reeds in § 152.7 besproken. Zodra het subject een persoon uitdrukt, zijn er twee interpretaties mogelijk: (i) een intransitieve (als bij zakelijke subjecten) en (ii) een causatieve:

3. a.  Ef groller tjonde ef šupa.   De heks kookt de soep.
   b.  Ef šupa sen tjonde.   De soep kookt.
   c.  Ef groller sen tjonde.
        i.  De heks kookt.
        ii. De heks kookt zichzelf.

Alle lexicale of geaffigeerde Causatieven zoals besproken in § 152.5-10 kunnen op hun beurt nog een keer in een (ondergeschikte) causatieve vorm voorkomen. Deze ondergeschikte vorm wordt dan met een passief lidw. of pers.vnw. of met kirture uitgedrukt (volgens § 152.29):

• † Ef rÿter cetrence ófe ôdis sener blof.
  De ruiter laat zijn paard door de stalknecht drenken.
• Ef rÿter kirture beri cetrence sener blof.
  De ruiter laat zijn paard drenken.
  (= geeft iemand opdracht om het paard te laten drinken)
• Kirro mâšecce-épe pelira Elsa, ef chafost ón Petriy.
  (lett. "wij laten Elsa het lied laten horen aan Petriy")
  Wij zorgen ervoor dat Elsa het lied aan Petriy laat horen.
• Kirro kirture beri mâšecce ef chafost ón Petriy.
  Wij zorgen ervoor dat men het lied aan Petriy laat horen.
• † Gress piylase ófe efanty ef kornin.
  Ik laat het kind het papier verscheuren.
• Gress lâgyne-épe ef fijânta.
  Ik laat haar het vlees braden.
• Eup šafare-gróse ef chat.
  Ze laat mij de kat verdrinken. (opdracht)
• Jân reppe ón Mariy: "Šove-tûe sener tatoeros fiy", pek Jân šove-épe pelira Mariy, belt tatoeros.
  Jân zegt tegen Mariy: "Laat je tatoeage eens zien", dus Jân laat Mariy haar tatoeage tonen.[noot]
• Do tânpe-épe ef mimpit.
  Hij zorgt ervoor dat zij het boek laat vallen.
  (lett. "hij laat haar het boek laten vallen")

In plaats van kirture kan ook miffe gebruikt worden. Dit hulpwerkw. heeft een toekomstig aspect, en houdt ook nu dikwijls een dreiging in:

• Gress miffe beri šafare ef chat.
  Ik zal de kat laten verdrinken.   (causatief)
  of   Pas op want ik verdrink de kat.   (dreigement)

Vergelijk allereerst:

1. Petriy âlbe eft sért.   Petriy bouwt een huis.
2. Petriy âlbe-dôe meldelira ef fesputtatjen, eft sért.
   Petriy laat de aannemer een huis bouwen.

152.52

In constructies waar het subject verplicht gedeleerd is (omdat het corefereert met een matrixsubject), kan deze agentiviteit weggenomen worden, zonder dat dit syntactisch tot uitdrukking komt (de afwezigheid van een oppervlakte-subj.constituent leidt ertoe dat een "dummy"-agens evenzo afwezig blijft). Vergelijk:

1. a.  Elsa fespilde eft gûfqu, ytende meldelira kettare ef wâms.[noot]
        Elsa dient een klacht in, teneinde schadevergoeding te ontvangen.

   b.  Ef fesputtâs âlbe gopirus gÿrts, ytende meldelira roitare ef zefa gôrg.
        De aannemer bouwt enkele bruggen, teneinde het diepe ravijn te overspannen.
        (zie § 100.36)

2. a.  ytende meldelira kettare ef wâms > b. Elsa kettare ef wâms
3. a.  ytende meldelira roitare ef zefa gôrg >
        > b. ef fesputtâs roitare-ÿpse meldelira ef gÿrts ef zefa gôrg

152.53

Merk op dat de Causee in (1b) (vorige paragraaf) feitelijk al genoemd staat: in de vorm van matrix-object bij âlbe. Het is de vraag of een constructie correct is als de bijzin wel als Causatief opgevat moet worden maar een Causee als matrix-object niet genoemd is, zoals in:

4. ?? Ef fesputtâs ef Geologise Instituša fesjikate frópjÿ pazzocÿrna'echos,
        de aannemer het Geologisch Instituut inschakelen voor bodemonderzoek,
   ytende meldelira roitare ef zefa gôrg.
   teneinde overspannen het diepe ravijn

152.54

In § $$ is het suffix -n behandeld, dat achter een modaal hulpwerkw. geplaatst kan worden als dit hulpwerkw. een ander subject bij zich draagt dan het hoofdwerkw. Vergelijk:

1. a.  Do probare beri trempe ef mimpit.
        Hij wil het boek lezen.
   b.  Do probare[n] gress beri trempe ef mimpit.
        Hij wil dat ik het boek lees.
        of   Hij wil mij het boek laten lezen.

2. a.  Óps geldre beri kulle ur arfine.
        Ze mogen komen logeren.
   b.  Óps geldre[n] gress beri kulle ur arfine.
        Ze mogen mij laten komen logeren.

3. a.  Gress nert kurre beri prate ral.
        Ik kan nou niet vertrekken.
   b.  Gress nert kurre[n] tu beri prate ral.
        Ik kan jou nou niet laten vertrekken.

152.55   ad § 152.1   B. Permissieve constructies

Een Permissief wordt in de Spokaanse grammatica ook wel een Causatief met duratief aspect genoemd.[noot] Een Permissief wordt uitgedrukt in een hoofdzin met het werkw. kirture (laten) als predikaat, en een ondergeschikte bijzin. Stel het subject in de hoofdzin is S1 en het subject in de bijzin is S2, dan is er van een Permissief sprake als S1 ervoor zorgt/veroorzaakt/er de oorzaak van is/niet verhindert dat S2 een reeds begonnen handeling blijft uitvoeren. De bijzin verschijnt meestal in de vorm van een den-zin (zoals in a.), maar incidenteel komen ook wel -lira-varianten voor (zoals in b.). Deze -lira-varianten worden door sommige grammatici afgekeurd; Kojen-Pôt typeert deze als "algemeen gangbaar op Centraal-Berref, maar typisch spreektaal in de rest van het land":

1. a.  Jân kirture den Tek trempe ef mimpit.
   b.  Jân kirture Tek trempelira ef mimpit.
        Jân laat Tek het boek lezen.
        (= Tek is het boek aan het lezen en Jân verhindert dat niet)

2. a.  Gress kirture den ef kinet pliyfonare sener helt-kliqu.
   b.  Gress kirture ef kinet pliyfonarelira sener helt-kliqu.
        Ik laat de zieke zijn glas melk opdrinken.
        (= de zieke ligt te drinken en ik wacht tot hij het glas leeg heeft, althans,
        ik gedraag me niet zodanig dat ik zijn drinkhandeling verstoor)

3. a.  Pârf kirture den ef efanty arkette.
   b.  Pârf kirture ef efanty arkettelira.
        Pârf laat het kind huilen.
        (= het kind is aan het huilen en Pârf doet er niets tegen)

4. Gress kirture den blul chafostelije ef chafost.
   Ik laat het lied zingen/gezongen worden.
   (= er wordt een lied gezongen en ik kom er niet tussen)

De koppelwerkw.n pónze en tinde kunnen soms in een permissieve constructie verschijnen:

1. Ef arâbe tinde eft ketšatert. > Petriy kirture den ef arâbe tinde eft ketšatert.
   De tuin wordt een woestenij. > Petriy laat de tuin een woestenij worden.
2. Ef knurfel pónze kjupt. > Petriy kirture den ef knurfel pónze kjupt.
   Het water wordt warm. > Petriy laat het water warm worden.

152.57

De den-bijzin kan ook een passieve vorm aannemen, vergelijk:

1. Ôrs kirture den groft tubôs idequppe do.
   Ôrs_i laat zich_i/hem_j door zijn_i/j vrouw belazeren.
2. Ôrs kirture den Ø idequppelije pai sener tubôs.
   Ôrs_i laat zich_i door zijn_i vrouw belazeren.

• Ôrs sen mâsere-épe meldelira groft tubôs.   (vgl. § 152.39 (1b))
  Ôrs laat zich door zijn vrouw masseren.

Een combinatie van Permissief en Causatief is evenzeer mogelijk:

• Ef rÿter kirture den blul cetrencelije groft blof.
  De ruiter laat zijn paard drenken.
  (= iemand drenkt zijn paard en de ruiter verhindert dat niet)

• Kirro kirture den eup mâšecce ef chafost ón Petriy.
  Wij verhinderen niet dat zij het lied aan Petriy laat horen.

• Eup kirture den gress šafare ef chat.
  Zij laat mij de kat verdrinken.
  (= ze ziet toe dat ik de kat verdrink en verhindert dat niet)

NOTEN NOTEN NOTEN

[1]De "actie" die Peter onderneemt moet breed begrepen worden: Peter kan een verbale actie ondernemen, zoals het uitspreken van de Imperatief "Leg die boeken op tafel". Het kan ook een gebaar zijn: Peter wijst naar de boeken en vervolgens naar de tafel, terwijl hij Anna aankijkt. Ook is het mogelijk dat Peter in dit concrete geval helemaal niets doet, maar dat hij ooit met Anna overeengekomen is dat zij de boeken op tafel zal leggen.

[2]Vergelijk: Jân kette-épe ef letra ón ki ef gurnusludi ÿksanera, té melde kost sour. Jân laat haar de brief aan de ruziezoekende buurvrouw, die mijn zuster is, geven. Vanwege de markering ki wordt nu de "ruziezoekende buurvrouw" als antecedent bij het betr.vnw. begrepen.

[3]Let op het gebruik van groft en sener: het object mirs en de zinskern do staan als basis-elementen bij texe in dezelfde zin, en daarom wordt het reflexieve bez.vnw. sener gebruikt (dit refereert aan de zinskern). Daarentegen staat sour in een relatieve -lira-bijzin waarin de zinskern (eup) is weggelaten. Omdat het bez.vnw. bij sour niet aan deze weggelaten kern refereert, maar aan een kern in een andere zin (namelijk do in de hoofdzin), moet groft gebruikt worden. Zie ook § $$.

[4]Merk op dat de zin "Elsa laat het boek op tafel liggen" in het Nederlands wel correct is in een permissieve lezing. Dit wordt in het Spokaans met kirture 'laten' uitgedrukt: Elsa kirture, den ef mimpit melde tekelbrae. (= Elsa haalt het boek niet van de tafel af) Zie verder § 152.55-58.

[5]Uitspraak van een voetbaltrainer over zijn te trainen spelers.

[6]De Nederlandse vertaling is ambigu, omdat "door zichzelf" ook aan "haar dochtertje" kan refereren; vandaar de toegevoegde subscripten.

[7]Vergelijk (3b) met: Gress jôge-sa riyfain gurtas. Ondanks alles jog ik elke ochtend. Het scheidbaar aangehechte suffix -sa drukt uit dat de handeling ondanks allerlei tegenwerking van buitenaf toch plaats vindt. Dit is behandeld in § $$. Als het causatieve aspect van (3b) zo ver op de achtergrond is geraakt dat het idee van "dwangmatigheid" of "doorzetting" de overhand krijgt, heeft prap feitelijk zijn functie van passief wed.vnw. verloren, en treedt het meer op als een soort modaal suffix, in de geest van -sa. In dat geval kan (3b) adequaat vertaald worden met 'elke ochtend dwing ik me ertoe om te joggen'.

[8]Merk op dat hepsatt met een filâsto aan larde is verbonden, analoog aan de constructie in (5). Zouden we deze filâsto weglaten, dan kan hepsatt alleen als echt object beschouwd worden, wat tot een geheel ongrammaticale constructie leidt, omdat ook het refl.pers.vnw. sen de functie van object heeft. Twee objecten bij één en hetzelfde werkw. is onmogelijk: * Ef tlôc sen larde hepsatt. de zwam1/S zichzelf1/O eet haar2/O (lett. "de zwam eet zichzelf+haar op, en zij sterven hierdoor")

[9]Om de een of andere reden kan het Nederlandse tonen hier niet goed met laten gecombineerd worden, ofwel: het lexicale Causatief uitgedrukt door tonen kan niet samengaan met het laten-Causatief.

[10]Ytende meldelira 'teneinde' fungeert als voegw. (§ $$), waarbij meldelira geen enkele relatie heeft met het meldelira dat gebruikt wordt in een specificerende bijzin achter een passief pers.vnw., zoals in dit Hoofdstuk herhaaldelijk genoemd wordt.

[11]Merk op dat het Nederlandse "overspannen" wèl met een menselijke agens gebruikt kan worden: "de aannemer overspant het ravijn met een boogbrug". In het Spokaans kan roitare hiervoor niet gebruikt worden. Wel kunnen we zeggen: Ef fesputtâs kette eft ro'i ón ef gôrg tjâg ef ârc-pônt. de aannemer geeft een overspanning aan het ravijn middels een boogbrug De aannemer overspant het ravijn met [behulp van] een boogbrug. De grammaticale variant van (4) is dan ook: Ef fesputtâs ef Geologise Instituša fesjikate frópjÿ pazzocÿrna'echos, ytende meldelira kette eft ro'i ón ef zefa gôrg. Maar nu hebben we niet met een geïmpliceerd Causatief als in § 152.52 (1b) te doen, maar met een normale subject-deletie als in (1a) van die paragraaf.

[12]In dat geval wordt een "echt" Causatief onderscheiden door hieraan een "inchoatief aspect" toe te kennen.