14. Voorzetsels en vergelijkingen

143. Vergelijkingen (concept)

143.??
vergelijkende onderschikking
verwijzing in hfdst. 51

>>> CONCEPT <<<

143.x1

Bij VERGELIJKINGEN spelen de trappen van verg. een grote rol. Het is dan ook nuttig om kennis te nemen van de inhoud van Hoofdstuk 43.
Dit Hoofdstuk is onderverdeeld in de volgende secties:

A. kwaliteit in grotere/kleinere mate (vanaf § 143.x2)
B. kwaliteit in gelijke mate (vanaf § 143.x40)
C. ........
D. ........

143.x2   ad § 143.x1   A. Kwaliteit in grotere/kleinere mate

Vergelijk de twee betekenissen die (1) kan hebben:

(1) Piet loopt sneller dan Lena.
a. "Piet loopt snel en Lena loopt snel, maar de snelheid van Piet overtreft
die van Lena"
b. "Piet loopt en Lena loopt, maar de snelheid van Piet overtreft die
van Lena"

Ook als, in absolute zin, Piet en Lena langzaam lopen, kan (1) een geldige taaluiting zijn.

143.x3

We kunnen de interpretaties (1a) en (1b) als volgt weergeven:

(2) a. PIET LOOPT SNEL meer LENA LOOPT SNEL
b. PIET LOOPT sneller LENA LOOPT

Beide schema's zijn opgebouwd uit drie componenten: twee Standen van Zaken (de delen in KLEINE HOOFDLETTERS), verbonden door een vergelijkingsparameter (het vette element, symbool: VP). Voor het begrip "Stand van Zaken" (SvZ) wordt ook verwezen naar Hoofdstuk 110.

143.x4

In vergelijkende constructies hebben beide SvZ'n die door een VP zijn verbonden dikwijls een of meer elementen gemeen. Dergelijke gemeenschappelijke elementen worden in de tweede SvZ (rechts van VP) veelal gedeleerd of door een spoor vervangen. Zo is in § 143.x2 (1) het element "loopt" achter "Lena" gedeleerd. Nemen we schema (2a) als uitgangspunt, dan kan gesteld worden dat ook het element "snel" in de rechter SvZ is gedeleerd ("Piet loopt sneller dan Lena snel loopt").

143.x5

De ambiguïteit die voor het Nederlands in (2a) en (2b) hierboven is vastgelegd, is in het Spokaans nooit aanwezig. Vergelijk § 143.x2 (1) met:

(3) Petriy farte vita terat dus Leena.
'Petriy loopt sneller dan Leena.'

Zin (3) impliceert dat zowel Petriy als Leena snel lopen, en dat Petriy zelfs nóg sneller loopt dan Leena. Voor deze Spokaanse constructie geldt daarom alleen het equivalent van (2a), niet van (2b):

(2') a. PETRIY FARTE VITA terat LEENA FARTE VITA (vgl. § 143.x3 (2a))
b. * PETRIY FARTE vita terat LEENA FARTE (vgl. § 143.x3 (2b))

143.x6

Het onderscheid zoals gegeven in § 143.x3 (2) bestaat soms ook in het Spokaans, maar wordt dan expliciet weergegeven. Vergelijk:

(4) a. PETRIY PRATE TEVI MAS terat PETRIY PRATE TEVI LELMO TOF1
Petriy prate omeneé mas dus lelmo tof.
'Petriy vertrekt liever morgen dan vandaag.'
(= maar hij vertrekt hoe dan ook graag)

b. PETRIY PRATE MAS omeneé PETRIY PRATE LELMO TOF
Petriy prate mas omeneé dus lelmo tof.
'Petriy vertrekt liever morgen dan vandaag.'
(hij vertrekt wellicht helemaal niet graag)

(5) a. EF CHAT FELDRE LILT KAF EF FELDARIY terat
EF CHAT FELDRE LILT ZJOBA EF FELDARIY
Ef chat feldre lilt terat kaf ef feldariy dus zjoba ef.
'De kat zit vaker op dan onder de kast.'
of 'De kat zit vaker op de kast dan eronder.'
(maar waar hij ook zit, hij zit er vaak)

b. EF CHAT FELDRE KAF EF FELDARIY lilt terat
EF CHAT FELDRE ZJOBA EF FELDARIY
Ef chat feldre kaf ef feldariy lilt terat dus zjoba ef.
'De kat zit vaker op dan onder de kast.'
(maar hij kan best heel zelden op, of heel zelden onder, de kast zitten)

143.x7

In (4) en (5) van de vorige paragraaf kan VP zowel een absolute waarde hebben (de a-zinnen), als een relatieve waarde (de b-zinnen). Met "absoluut" wordt bedoeld: de kwaliteit die VP uitdrukt, is hoe dan ook in beide SvZ'n aanwezig. Met "relatief" wordt bedoeld: de kwaliteit die VP uitdrukt is alleen relevant bij de vergelijking tussen beide SvZ'n. In (6) hieronder is een relatieve waarde van de VP (kwaliteit "groen") fysiek onmogelijk, omdat de deur alleen maar "groener" dan het raam kan zijn, als beide ook in absolute zin "groen" zijn (als de deur blauw is, en het raam rood, is het onzin om te zeggen dat de deur "groener" is dan het raam).1

(6) a. JÂN VERFUTE EF ARGERAT LO MESÂ terat JÂN VERFUTE EF MIFLIF LO MESÂ
Jân verfute ef argerat lo mesâ terat dus ef miflif.
'Jân verft de deur groener dan het raam.'

b. * JÂN VERFUTE EF ARGERAT lo mesâ terat JÂN VERFUTE EF MIFLIF

143.x8

Vergelijk nu:

(7) a. Marje rinne vluf dus Lerdu. 'Marje verdient meer dan Lerdu.'
b. Marje rinne crâmô dus Lerdu. 'Marje verdient minder weinig dan Lerdu.'

Zowel in (7a) als in (7b) wordt gezegd dat Marje's inkomsten hoger zijn dan die van Lerdu. Vluf is de onregelmatige vergr.trap van pert 'veel', en crâmô is de onregelmatige verkl.trap van litel 'weinig' (zie Blok $$). Daar pert en litel als twee antoniemen tegenover elkaar staan, en geen van beiden geneutraliseerd worden met betrekking tot de waarde van de ander, hebben ook de onregelmatige trappen een duidelijke "veel"-pool of "weinig"-pool. In (7a) wordt daarom gezegd dat zowel Marje als Lerdu veel verdienen, alleen verdient Marje "nog veel meer". In (7b) wordt gezegd dat beiden weinig verdienen, maar dat Marje's inkomsten toch nog wat hoger ligger dan die van Lerdu. In het Nederlands is de positieve pool ("veel") geneutraliseerd, wat betekent dat "meer" niet meer impliceert dat er ook sprake is van "veel" als tegenstelling van "weinig". Deze neutrale mededeling is in het Spokaans niet goed over te brengen.1

143.x9

Zoals uit de voorbeelden in de vorige paragrafen blijkt, kunnen elementen rechts van VP, die identiek zijn aan elementen links van VP, gedeleerd worden. In de volgende paragrafen zullen we nagaan aan welke regels zulke deleties gebonden zijn. De SvZ links van VP zullen we S1 noemen, rechts ervan is S2. Dit is in (1) geïllustreerd:

(1) S1 VP S2
PETRIY FARTE VITA terat LEENA FARTE VITA1

143.x10   Vergelijking van verschillende zinskernen

I. Als S1 en S2 alleen in zinskern verschillen, kunnen alle elementen uit S2 (behalve de zinskern) gedeleerd worden. Schema (1) leidt dan tot:

(2) Petriy farte vita terat dus Leena.
'Petriy loopt sneller dan Leena.'

143.x11

Werkw.n in S2 kunnen ook vervangen worden door het spoor paine:

(3) Petriy farte vita terat dus Leena paine.
'Petriy loopt sneller dan Leena [doet].'

Variant (3) is zeer verzorgde schrijftaal. Variant (2) kan in alle situaties gebruikt worden.

143.x1f

In § 132.x8a is het gebruik van idem in vergelijkende constructies genoemd. Vergelijk:

a. Petriy chafoste gulder dus Yvonn.
b. Petriy chafoste gulder dus idem Yvonn.
'Petriy zingt beter dan Yvonn [zingt].'

Voor veel Spokaniërs drukt de toevoeging van idem een bepaalde "specificiteit" uit: in a. gaat het om een algemeen soort zingen, dat Petriy beter doet dan Yvonn. In b. gaat het om een bepaalde manier van zingen die typerend is voor Petriy, en die hij beter doet dan Yvonn.

143.x12

Deletie van het werkw. in S2 impliceert dat de werkw.vorm geheel identiek is aan het genoemde werkw. Is er verschil in tijd of modaliteit, dan moet dat met paine als basis uitgedrukt worden:

(4) Petriy farte vita terat dus Leena paino kva.
'Petriy loopt sneller dan Leena ooit gedaan heeft.'
(5) Do scemre hups terat dus gress painecû.
'Hij schreeuwt harder dan ik kan.'

143.x13

In (5) zijn de kernen in S1 en S2 niet identiek aan elkaar, en daarom is het modale suffix bij paine in S2 correct. Het gebruik van een modaal hulpwerkw. als in (5') is ongrammaticaal:

(5') * Do scemre hups terat dus gress kurre.
* Do scemre hups terat dus gress kurre beri paine.
'Hij schreeuwt harder dan ik kan [doen].'

Zijn de kernen wel identiek aan elkaar, dan kan er sprake zijn van een vergelijking van twee verschillende predikaten, en is het gebruik van modale hulpwerkw.n wel correct. Zie § 143.x14.

143.x15

Koppelwerkw.n kunnen in S2 al dan niet herhaald te worden. Hier is vervanging door het spoor paine onmogelijk. Vergelijk:

PETRIY MELDE PORTÂ terat LEENA MELDE PORTÂ

a. Petriy melde portâ terat dus Leena melde.
b. Petriy melde portâ terat dus Leena.
c * Petriy melde portâ terat dus Leena paine.
'Petriy is korter dan Leena [is].'

Variant a. is schrijftaal en zeer verzorgde spreektaal. Variant b. is vlotte spreektaal.

143.x16

Nog een voorbeeld:

PÓNZE GRESS IELBA terat PÓNZE DO IELBA

a. Pónze gress ielba terat dus pónze do.
b. Pónze gress ielba terat dus do.
c. * Pónze gress ielba terat dus paine do.
'Ik zal rijker worden dan hij.'

Ook in variant b. wordt de toek.tijd-inversie (pónze do) begrepen, want er bestaat een parallelliteit tussen de predikaten in S1 en S2.

143.x17

Het onderscheid tussen strikte coreferentie en semantische coreferentie (zie § 132.$$ bij paine) komt tot uitdrukking bij het al dan niet gebruiken van het spoor paine. Vergelijk (1) en (2):

(1) PETRIY1 ZÂRE TARÔ SENER1 ŸRÔM vluf MARIY ZÂRE TARÔ SENER1 ŸRÔM

Petriy zâre vluf tarô sener ÿrôm dus Mariy.
'Petriy1 woont dichter bij zijn1 werk dan Mariy (bij zijn1 werk woont)'.

(2) PETRIY1 ZÂRE TARÔ SENER1 ŸRÔM vluf MARIY2 ZÂRE TARÔ SENER2 ŸRÔM

Petriy zâre vluf tarô sener ÿrôm dus Mariy paine.
'Petriy1 woont dichter bij zijn1 werk dan Mariy2 (bij haar2 werk woont)'.

De afwezigheid van het spoor paine in (1) leidt tot de interpretatie dat de inhoud van S1 zo veel mogelijk gecopieerd wordt naar S2. In (2) drukt het spoor paine een semantische coreferentie uit.

143.x7a

Ook geverbaliseerde additieven kunnen aan een vergelijking deelnemen:

LERDUEX EF HELTEN TILDARE oiba ELSAEX EF HELTEN TILDARE

Lerduex ef helten tildare oiba dus Elsaex ef tiyn.
'Lerdu's gezondheid verslechtert minder dan die van Elsa.'
(maar de gezondheid van beiden gaat achteruit)

ef hordâe oiba
'het is minder mooi'

A guldere dus B. 'A is beter dan B.'

Het werkw. guldere betekent meestal 'verbeteren', alleen in combinatie met dus is de betekenis 'beter zijn dan'.

143.x9g

In het Spokaans is het mogelijk om een relatieve bijzin te vormen, waarin de gerelativeerde constituent in een comparatief-frase optreedt. Vergelijk:

(1) a. Do melde portâ terat dus ef 'nin.
'Hij is korter dan het meisje.'
b. Ef 'nin, do melde portâ terat dus té.
(lett. "het meisje, dan wie hij korter is")

143.x9h

De afleiding van (1a) naar (1b) loopt geheel parallel aan de afleiding van (2a) naar (2b):

(2) a. Do kette ef smurf ón ef 'nin.
'Hij geeft het geld aan het meisje.'
b. Ef 'nin, do kette ef smurf ón té.
'Het meisje, aan wie hij het geld geeft.'

Zulke relatieve bijzinnen kunnen niet gevormd worden met -lira i.p.v. een betr.vnw.

143.x18   Vergelijking van verschillende predikaten

Als S1 en S2 een identieke zinskern hebben, terwijl de predikaten verschillen, kan de kern in S1 al dan niet gedeleerd worden. Wordt hij niet gedeleerd, dan is pronominalisatie nodig:

ELSA MELDE LIFTKAR terat ELSA LOKE LIFTKAR

a. Elsa melde liftkar terat dus Ø loke.
b. Elsa melde liftkar terat dus eup loke.
'Elsa is ouder dan [ze] eruit ziet.'

143.y5

Vergelijk:

a. Elsa melde liftkar terat dus loke. 'Elsa is ouder dan ze eruit ziet.'
b. Elsa loke liftkar terat dus melde. 'Elsa lijkt ouder dan ze eruit ziet.'

Zin a. is gunstig voor Elsa, maar zin b. niet.

143.x14

Zijn de kernen in S1 en S2 identiek aan elkaar, en worden er twee verschillende predikaten met elkaar vergeleken, dan is het gebruik van modale hulpwerkw.n correct. Een modaal suffix bij het spoor paine is marginaal mogelijk als S2 een gepronominaliseerde kern bevat; is de kern gedeleerd, dan is zo'n suffix altijd ongrammaticaal:

PETRIY ŸRÔME HUPS oiba PETRIY KURRE BERI ŸRÔME HUPS

Petriy ÿrôme hups oiba dus [do] kurre. 'Petriy werkt minder hard dan hij kan.'
? Petriy ÿrôme hups oiba dus do painecû.
* Petriy ÿrôme hups oiba dus painecû.

143.x19   Vergelijking van verschillende adjectivische additieven

De voorkeur wordt gegeven aan een vergelijking van twee zinsdelen waarin deze add.n voorkomen:

(1) GRESS VENDE TEVI FES GUM SOLIYS terat
GRESS VENDE TEVI FES ðÉRA SOLIYS1

Gress vende omeneé fes gum soliys dus âs ðéra tiyns.
'Ik loop liever op rubber zolen dan op leren zolen.'

(2) DO LELPERRAVY TEVI EFT MESÂ OTO terat
DO LELPERRAVY TEVI EFT BÂRŸR OTO

Do lelperravy omeneé eft mesâ oto dus eft bârÿr tiyn.
'Hij heeft liever een groene auto dan een paarse.'
'Hij heeft liever een groene dan een paarse auto.'

143.x20

Een vergelijking van twee add.n binnen één zinsdeel is weinig acceptabel (in het Nederlands gaat dit goed). Vergelijk (1) en (2) hierboven met:

(1') ? Gress vende omeneé fes gum dus [âs] ðéra soliys.
'Ik loop liever op rubber dan [op] leren zolen.'
(2') ? Do lelperravy omeneé eft mesâ dus eft bârÿr oto.
'Hij heeft liever een rode dan een paarse auto.'

143.x21   Vergelijking van twee verschillende voorz.s

Contrast van voorz.s wordt uitgedrukt door twee voorz.bep.n te vergelijken:

(1) EF LYDOS MELDE ZÔFT ÛQU EF FESPERKOŠOS terat2
EF LYDOS MELDE ORT EF FESPERKOŠOS

Ef lydos melde wânta ûqu ef fesperkošos dus ort ef.
'Het bestuur is eerder tegen de benoeming dan ervoor.'

(2) EF CHAT FELDRE TEVI KAF EF FELDARIY terat
EF CHAT FELDRE TEVI ZJOBA EF FELDARIY

Ef chat feldre omeneé kaf ef feldariy dus zjoba ef.
'De kat zit liever op de kast dan eronder.'
'De kat zit liever op dan onder de kast.'

(3) EF OMELECHE ZÔFT KAF EF RUFA terat EF OMELECHE LANGO EF STENT

Ef omeleche wânta kaf ef rufa dus lango ef stent.
het waait eerder op de trans dan langs de voet (van een toren)
'Hoge bomen vangen veel wind.'

143.x22

Een vergelijking van twee voorz.s is niet mogelijk (in het Nederlands kan dat wel):

* Ef chat feldre omeneé kaf dus zjoba ef feldariy.
'De kat zit liever op dan onder de kast.'

143.x23   Vergelijking van twee verschillende plaats- of tijdsbepalingen

Voorbeeld van een plaatsbepaling:

(1) KUSAMI GRESS ZÂRE TEVI terat KUSAMA GRESS ZÂRE TEVI

Kusami gress zâre omeneé dus kusama.
'Hier woon ik liever dan daar.'

Vergelijk (1) met (2), waarin kusami direct voor dus staat:

Gress zâre omeneé k'mi dus k'ma.
'Ik woon liever hier dan daar.'

De add.n kusami en kusama worden niet graag in één nevenschikking gebruikt. Zo wordt in plaats van *kusami ur kusama altijd gezegd: k'mi ur k'ma 'hier en daar' (vrnl. in de figuurlijke betekenis van "op verscheidene plaatsen"). Analoog hieraan wordt ook de vergelijking ??kusami dus kusama liever vermeden en vervangen door k'mi dus k'ma. Een andere oplossing is om kusami geheel vooraan de zin te plaatsen (zoals in voorbeeld (1)).

143.x24

Voorbeeld van een tijdsbepaling (horit 'vroeg' heeft de onregelmatige vergr.trap quefôs 'vroeger'):

MAS LEVERE KIRRO HORIT terat LELMO TOF LEVERE KIRRO HORIT

a. Mas levere kirro quefôs dus lelmo tof.
b. of Levere kirro quefôs mas dus lelmo tof.
'Morgen zullen we vroeger opstaan dan vandaag.'

Variant b. is voor velen minder acceptabel, vanwege de twee opeenvolgende tijdsbepalingen quefôs en mas.

143.x25   Vergelijking van twee verschillende objecten

(1) STUS STINDE GESVINT EFT PORTETRA terat STUS STINDE GESVINT EFT LETRA

Stus stinde gesvint terat eft portetra dus eft letra.
'Je schrijft sneller een briefkaart dan een brief.'

(2) GRESS PLIYFONE DLYNÂ CAFER oiba GRESS PLIYFONE DLYNÂ MIYNA

Gress pliyfone stârt cafer dus miyna.
'Ik drink koffie met minder tegenzin dan thee.'

Dlynâ 'ongaarne; met tegenzin' heeft de onregelmatige verkl.trap stârt 'met minder tegenzin'.

143.x26

Dikwijls wordt het object in S2 met enn gemarkeerd. Vergelijk (1) en (2) hierboven met:

(1') Stus stinde gesvint terat eft portetra dus enn eft letra.
'Je schrijft sneller een briefkaart dan een brief.'
(2') Gress pliyfone stârt cafer dus enn miyna.
'Ik drink koffie met minder tegenzin dan thee.'

143.x27

Als het object met enn gemarkeerd moet worden (zie regels § $$), komt enn alleen voor het object van S1:

..., taufen stus stinde gesvint terat enn eft portetra dus eft letra.
'..., hoewel je sneller een briefkaart dan een brief schrijft.'
..., janof gress pliyfone stârt enn cafer dus miyna.
'..., omdat ik koffie met minder tegenzin drink dan thee.'

In deze zinnen markeert enn het gehele onderstreepte zinsdeel (een samengesteld object). Een dubbele markering is altijd ongrammaticaal:

* ..., taufen stus stinde gesvint terat enn eft portetra dus enn eft letra.
* ..., janof gress pliyfone stârt enn cafer dus enn miyna.

143.x28

Twee verschillende objecten komen ook in een passieve constructie voor:

BLUL PRUCCELIJE ZÔFT EF GEFFYS terat BLUL PRUCCELIJE ZÔFT EF LEFFYS

Blul pruccelije wânta ef geffys dus ef leffys.
'De appels worden eerder/vroeger geplukt dan de peren.'

143.x2d

Vergelijk:

a. Gress larde omeneé plumbôr dus molarriy.
'Ik eet liever pudding dan pap.'
b. Gress larde omeneé querdo fitfara molarriy.
'Ik eet liever iets anders dan pap.'
c. Gress larde omeneé querdo, molarriy kurre-melde.
'Ik eet liever iets anders, pap bijvoorbeeld.' (of: .. zoals pap)

In het algemeen wordt "liever A dan B" op regelmatige wijze vertaald met omeneé A dus B. Maar als A de betekenis heeft van "iets anders", kent het Spokaans een eigen idioom, zoals in b.

143.x29   Vergelijking van een feit met een performatieve benadering

Een bijzonder soort dus-vergelijking vinden we in de volgende voorbeelden:

(1) DENA DREUTOS RÂGTAGE KVIKSIY terat EF FABRISERER ZJOFFE X

Dena dreutos râgtage kviksiy terat dus ef fabriserer zjoffe.
'Deze machine blijkt gevaarlijker [te zijn] dan de fabrikant beweert.'

(2) EF MIMPIT MELDE UBÂFTA MIKAR terat GRESS MIYPO X1

Ef mimpit melde stôt mikar dus gress miypo.
'Het boek is nog veel duurder dan ik gedacht had.'

(3) LEON ARFINA ZÔFT terat KIRRO DÔXO X

Leon arfina wânta dus kirro dôxo.
'Leon kwam eerder/vroeger dan we verwacht hadden.'

In de schema's van (1)-(3) representeert X de constructie uit S1. In het geval van (3) moeten we dus lezen:

LEON ARFINA ZÔFT terat KIRRO DÔXO: LEON ARFINA ZÔFT

Het vetgedrukte deel in S1 (dus identiek aan S2) wordt geheel gedeleerd.

143.x30

Constructies als § 143.x29 (1)-(3) behoren tot de spreektaal en nonchalante schrijftaal. In beter verzorgde schrijftaal wordt de voorkeur gegeven aan het voorz. lÿ, gevolgd door een nominalisatie. Vergelijk (1)-(3) met:

(1') Dena dreutos râgtage kviksiy terat lÿ ef fabrisererex ef ÿzjoffos.
(2') Ef mimpit melde stôt mikar lÿ gressex ef ÿmiypos.
(3') Leon arfina wânta lÿ kirroex ef ÿdôxos.

143.x31

Met extra emfase kan de lÿ-bepaling ook met een pauze (komma) vooraan de zin geplaatst worden:

(1'') Lÿ ef fabrisererex ef ÿzjoffos, dena dreutos râgtage kviksiy terat.
'In tegenstelling tot wat de fabrikant beweert is deze machine gevaarlijk.'
(2'') Lÿ gressex ef ÿmiypos, ef mimpit melde stôt mikar.
'Ik had niet gedacht dat dit boek zó duur was.'
(3'') Lÿ kirroex ef ÿdôxos, Leon arfina wânta.
'We hadden het niet verwacht, maar Leon kwam eerder/vroeger.'

In het Nederlands kan de dan-zin niet naar voren gehaald worden, maar er zijn wel parafrases waarin een omgekeerde volgorde mogelijk is, en die qua betekenis zo goed als equivalent met het Spokaans zijn. Dit is in (1'')-(3'') aangegeven.

143.y7   Voorz. lÿ i.p.v. dus:

In de dialecten van Zuid-Berref, West-Liftka en Tigof wordt dikwijls een constructie met lÿ gebruikt i.p.v. met dus. Deze lÿ-constructies worden elders beschouwd als ambtelijke schrijftaal. Vergelijk:

Petriy melde lÿ Elsa hupster terat. = Petriy melde hupster terat dus Elsa.
'Petriy is groter dan Elsa.'

Groft oto ufire lÿ ef viltiy vita oiba. = Groft oto ufire vita oiba dus ef viltiy.
'Zijn auto rijdt minder snel dan de jouwe.'

143.y7a

Het zinsdeel met lÿ komt altijd direct achter het predikaat. Bij een toek.tijd-inversie komt dit zinsdeel direct achter de kern:

(1) Tek unere lÿ gress sest tiyns riyfain gesvint terat.
'Tek begrijpt zulke dingen altijd sneller dan ik.'
Unere Tek lÿ gress sest tiyns riyfain gesvint terat.
'Tek zal zulke dingen altijd sneller begrijpen dan ik.'
(2) Ÿrôme gress lÿ sener frera hups terat.
'Ik zal harder werken dan mijn broer.'

143.y8

Constructies met lÿ zijn niet mogelijk bij onregelmatige vergr. of verkl. trappen. Vergelijk § 143.y7 (1) en (2) met:

(1') * Tek unere lÿ gress sest tiyns riyfain hénðyf.
'Tek begrijpt zulke dingen altijd minder goed dan ik.'

(2') * Ÿrôme gress lÿ sener frera gulder.
'Ik zal beter werken dan mijn broer.'

143.y17   fet i.p.v. dus

In archaïsch taalgebruik komen we nog wel fet i.p.v. dus tegen, maar uitsluitend bij de verkl.trap:

† Gress melde hupster oiba fet tu.
'Ik ben minder groot dan jij.'

dus niet: * Gress melde hupster terat fet tu.
'Ik ben groter dan jij.'

143.x32

Aangeven dat de ene zaak in grotere/mindere mate aanwezig is dan een andere zaak

Een bijzonder soort vergelijking is te vinden in zinnen als Peter is eerder/meer slim dan handig, of Hij verbrandt zijn geld eerder dan dat hij het weggeeft. Voor zulke constructies heeft het Spokaans twee stramienen beschikbaar:

Stramien bij add.n: X terat dus Y oiba 'eerder/meer X dan Y'
Stramien bij werkw.n: X vluf dus Y oiba

Voorbeelden:

(1) PETRIY MELDE FÂKOMM terat PETRIY MELDE HABILEM oiba

Petriy melde fâkomm terat dus habilem oiba.
'Petriy is meer/eerder gemeen dan handig.'

(2) DENA OTO UFIRE VITA terat DENA OTO UFIRE ÛMA oiba

Dena oto ufire vita terat dus ûma oiba.
'Deze auto rijdt meer/eerder snel dan comfortabel.'

(3) STUS ZÔZJE EF RAPORSZ vluf STUS OLTAKE EF RAPORSZ oiba

Stus zôzje vluf ef raporsz dus oltake oiba efs.
'Ze nemen de rapporten meer/eerder door dan dat ze die bestuderen.'

(4) Stus zôzje vluf rija ef raporsz dus oltake oiba ypâramiym efs.
'Ze nemen de rapporten meer/eerder vluchtig door dan dat ze die
nauwkeurig bestuderen.'
(5) Blul zôzjelije vluf rija ef raporsz, dus oltakelije oiba ypâramiym
[tiymme].
'De rapporten worden eerder vluchtig doorgenomen dan dat ze nauwkeurig
bestudeerd worden.'
(6) BLUL PERKE BERI ZÔZJELIJE RIJA EF RAPORSZ vluf
BLUL PERKE BERI OLTAKELIJE YPÂRAMIYM EF RAPORSZ oiba

Blul perke beri zôzjelije vluf rija ef raporsz, dus oltakelije oiba
ypâramiym [tiymme].
'De rapporten moeten eerder vluchtig doorgenomen worden dan dat ze
nauwkeurig bestudeerd [moeten] worden.'

143.x33

Vergelijk de oplopende complexiteit: (3) is een eenvoudige constructie volgens het stramien. In (4) zijn de predikatieve add.n rija 'vluchtig' en ypâramiy 'nauwkeurig' toegevoegd (zij komen áchter vluf resp. oiba). In (5) is de hele zin in een onpersoonlijk passief getransformeerd, en in (6) is daar nog de modaliteit "moeten" aan toegevoegd. De neiging om de constructie in S2 zo veel mogelijk als parallel aan S1 te interpreteren, leidt ertoe dat in (6) het modale element perke beri ook aan oltakelije in gedachten toegevoegd wordt.

143.z1   Trap van overmatigheid

Met fitus:

a. Do uokke vluf, fitus ef melde helt armt do.
'Hij rookt meer dan [dat] gezond voor hem is.'

b. Ef menester kriye vluf ón ef kleterketts, fitus blul jóchéelije ófe.
'De minister snauwt meer tegen de journalisten dan [dat] gewenst wordt geacht.'

Fitus drukt uit dat iets in te grote mate plaatsvindt.

143.z2

De volgende constructie die wel als variant van (3) uit § 143.x32 beschouwd wordt is dus fout:

(3') * Stus zôzje vluf ef raporsz, fitus oltake efs.
'Ze nemen de rapporten meer/eerder door dan dat ze die bestuderen.'

omdat het "bestuderen van de rapporten" geen verband houdt met de mate waarin ze "doorgenomen" worden, maar alleen als alternatief van het "doornemen" beschouwd kan worden. In § 143.z1 a. en b. daarentegen houden het "gezond zijn" en het "gewenst achten" direct verband met de mate waarin hij "rookt" resp. de mate waarin de minister "snauwt".

143.x83   Vergelijking bij aantallen

vluf dus dur of dur ur vluf 'meer dan drie'

De uitdrukking dur ur vluf 'meer dan drie' sluit dur 'drie' dus uit. Vergelijk dit met:

dur oft vluf 'drie of meer'

nu is ook dur erbij begrepen.

12km ur vluf 'meer/langer/verder dan 12 km'

143.x84

Met betrekking tot kwantiteiten kan het werkw. talle 'meer/groter zijn dan' gebruikt worden, zoals in:

(1) Sers talle dur. 'Zes is meer dan drie.'
(2) Eft ins talle eft sentimeter. 'Een ins is meer dan een centimeter.'

Talle kan worden gebruikt om uit te drukken dat het ene getal groter is dan het andere (maar dat is een nogal triviaal gebruik, want er wordt hier weinig nieuws verkondigd), maar ook om uit te drukken dat de ene maateenheid (zoals een ins = 3,4827 cm) een grotere eenheid is dan de andere. Talle kent geen antoniem met de betekenis "minder/kleiner zijn dan", maar dat kan gemakkelijk uitgedrukt worden door subject en object om te draaien.

143.x8b

Groter aantal:

ef durtef zurtarr ur lilepiy 'drie uur of meer'
ef âktef sért ur lilepiy 'acht huizen of meer'
Lerdu rinne ef erg-serstef herco ur lilepiy.
'Lerdu verdient 20 herco of meer.'

143.x8a

Kleiner aantal:

ef durtef zurtarr ur danen 'drie uur of minder'
ef âktef sért ur danen 'acht huizen of minder'
Lerdu rinne ef erg-serstef herco ur danen.
'Lerdu verdient 20 herco of minder.'

143.x8b

Niet minder dan (= wel; nadruk op grote hoeveelheid):

Eup lelperre 13 efantys noi ne'âma.
'Ze heeft niet minder dan 13 kinderen (ze heeft wel 13 kinderen).'

143.x85   Idioom bij vluf

Vergelijk:

a. Lerdu pliyfone éfti.
'Lerdu DRINKT niet meer (= is gestopt met drinken).'
b. Lerdu nert pliyfone vluf.
'Lerdu drinkt NIET meer.'
c. Lerdu pliyfone noi vluf.
'Lerdu drinkt niet MÉÉR.'

Het add. éfti in a. betekent: iets wat vroeger gebeurd is, is momenteel gestopt. In b. wordt gezegd dat Lerdu (zojuist) veel gedronken heeft, maar nu niet verder gaat met drinken. In c. staat dat Lerdu [iets] gedronken heeft, maar nu stopt, om te voorkomen dat hij [te] veel zal drinken. In b. is er sprake van de negatie van "veel drinken"; in c. van de negatie van "veel". Zie ook § 151.$$ voor het verschil tussen nert en noi.

143.y16

vluf dus holfe (afkorting: v.d.h.) 'nagenoeg, zo goed als'
(lett. "voor meer dan de helft")

Vergelijk:

a. Yargeloh ef kjuptiy kult vults melde vluf dus holfe koffon.
'Vanwege de hitte zijn onze kippen zo goed als/nagenoeg dood.'
b. Yargeloh ef kjuptiy kult vluf dus holfe cradef vults melde koffon.
'Vanwege de hitte zijn zo goed als/nagenoeg al onze kippen dood.'
c. Yargeloh ef kjuptiy vluf dus ef holfe mip kult vults melde koffon.
'Vanwege de hitte is meer dan de helft van onze kippen dood.'

In a. wordt gezegd dat alle kippen nog enigszins in leven zijn; in b. wordt gezegd dat het grootste deel van onze kippen dood is. In c. heeft vluf dus ef holfe de letterlijke betekenis 'meer dan de helft'.1

143.x92   Extreme trap met syliy

Het add. syliy drukt een extreme otr.trap uit; dit add. wordt altijd gecombineerd met een ander add. dat de relevante kwantificatie/kwalificatie weergeeft. Bijvoorbeeld:

Mip lelmos hupster kordas Sinto-Lâgtiy melde syliy.
uit deze grote kerken S.-L. is ALLER-
'Van deze kerken is de Sinto-Lâgtiy de allergrootste.'

Mip lelmos belt kordas Sinto-Zeefâ melde syliy.
'Van deze kerken is de Sinto-Zeefâ de allerkleinste.'
Óps melde syliyn mip lelmos quista bellarts.
'Zij zijn de allerbeste van deze leerlingen.'
Bô tildâ TV-progrâm melde syliy, gress zerfolira lóf zempers.
'Dat TV-programma is het allerslechtste dat ik sinds jaren gezien heb.'

143.x91

Na pónze 'worden' geeft syliy een vergr.trap aan. De gehele constructie drukt uit dat iets een bepaalde kwalificatie had en dat deze kwalificatie toeneemt:

(1) Ef centys mirras pónze syliyn.
de drukke wegen worden ALLER-
'De wegen worden drukker (de wegen waren al tamelijk druk).'
(2) Jân jâsperfute sener oto lo bârÿr, tur hordâ mittof nert pónze syliy.
'Jân spuit zijn auto paars, maar deze wordt er niet mooier van/op.'

In (2) is hordâ een bepaling bij mittof (lett. "de mooie deze").
Vergelijk (1) met:

(3) Ef mirras pónze centys.
'De wegen worden druk (de wegen waren nog niet druk).'

In (3) wordt gezegd dat een entiteit een bepaalde kwalificatie gaat krijgen die het ervoor nog niet had.

Ef ielba prest nert pónsavy syliy dus do melde. =
de rijke directeur niet wil-worden ALLER- dan hij is
= Ef prest nert pónsavy syliy dus do melde ielba.
de directeur niet wil-worden ALLER- dan hij is rijk
'De directeur wil niet rijker worden dan hij [al] is.'

Na pónze volgt nooit een trap van vergelijking (zie ook § 43.22-23).

143.y6   Andere gebruiksmogelijkheden van dus

Dus heeft ook nog andere functies dan de functie om twee te vergelijken elementen tegenover elkaar te plaatsen. Bijvoorbeeld:

Soms moet dus door 'als' vertaald worden:

dur tims hupster terat dus ...
a. 'drie keer zo groot als ...'
b. 'drie keer groter dan...'
>>>ZIJN a. EN b. HETZELFDE??

ten tims vluf dus ... 'twee keer zo veel als...'

"vergeet niet dat...; stel je voor dat":
Dus den do tiffui iftam.
'Alsof hij het wel zou weten.'

aansporing, ongeduld, irritatie:
Arfine-tûe dus! 'Kom dan toch!; Kom nou!'
Aftel tu merfe dus? 'Lieg je soms?'

geen duidelijk "ja" of "nee":
Aftel tu merfa? - We, dus... 'Heb je gelogen? - Mmm.../Tja...'

inleiding van hoofdzin, als bijzin vooraan staat:
Fara ef bidale, dus kirro tinde fesért. 'Als het regent [dan] blijven we thuis.'

emfatische bevestiging/ontkenning:
Aftel tu tjokâs lorerde? - Siy dus!
'Heb je brood gekocht? - Ja natuurlijk! Ja hoor!'
Nert nôge-tûe armt ef kleter zleba! - Noft dus!
'Maak geen vlekken op je nieuwe hemd! - Nee hoor!, Nee natuurlijk niet!'

143.x40   ad § 143.x1   B. Kwaliteit in gelijke mate

Vergelijk de twee betekenissen die (1) kan hebben:

(1) Piet loopt even snel als Lena.
a. "Piet loopt snel en Lena loopt in gelijke mate snel"
b. "Piet loopt en Lena loopt, en ze hebben dezelfde snelheid (die ook
langzaam kan zijn)"

Ook als, in absolute zin, Piet en Lena langzaam lopen, kan (1) een geldige taaluiting zijn.

143.41

We kunnen de interpretaties (1a) en (1b) als volgt weergeven:

(2) a. PIET LOOPT SNEL even LENA LOOPT SNEL
b. PIET LOOPT even snel LENA LOOPT

Zie ook § 143.x3.

143.x42

De ambiguïteit die voor het Nederlands in (2a) en (2b) hierboven is vastgelegd, is in het Spokaans nooit aanwezig. Vergelijk § 143.x40 (1) met:

(3) a. Lo Petriy farte vita lo Leena.
b. Lo Petriy lo Leena farte vita.
evenals Petriy evenals Leena loopt snel
'Petriy loopt even snel als Leena.'

Zinnen (3a/b) impliceren dat zowel Petriy als Leena snel lopen. Voor deze Spokaanse constructie geldt daarom alleen het equivalent van (2a), niet van (2b):

(2') a. PETRIY FARTE VITA lo LEENA FARTE VITA (vgl. § 143.x41 (2a))
b. * PETRIY FARTE lo LEENA FARTE (vgl. § 143.x41 (2b))

Let op dat in het Nederlands de markering "even ... als" om het element zit waarvan de kwaliteit in gelijke mate in S1 en S2 aanwezig is (in (1) het add.). In het Spokaans worden de contrasterende elementen uit S1 en S2 elk met lo gemarkeerd (in (3) de kernen Petriy en Leena). De met lo gemarkeerde elementen kunnen ieder op hun "eigen" plaats blijven staan (zoals in (3a), waarin farte vita in S2 gedeleerd is), maar beide elementen kunnen ook in een soort nevenschikking in S1 opgenomen worden, zoals in (3b).

143.x43

Het onderscheid zoals gegeven in § 143.x41 (2) bestaat soms ook in het Spokaans, maar wordt dan expliciet weergegeven. Vergelijk:

(4) a. PETRIY PRATE TEVI MAS lo PETRIY PRATE TEVI LELMO TOF
Petriy prate tevi lo mas lo lelmo tof.
'Petriy vertrekt even lief/graag morgen als vandaag.'
(= maar hij vertrekt hoe dan ook graag)

b. PETRIY PRATE MAS lo tevi PETRIY PRATE LELMO TOF
Petriy prate lo tevi mas lo lelmo tof.
'Petriy vertrekt even lief morgen als vandaag.'
(hij vertrekt wellicht helemaal niet graag)

(5) a. EF CHAT FELDRE LILT KAF EF FELDARIY lo
EF CHAT FELDRE LILT ZJOBA EF FELDARIY
Ef chat feldre lilt lo kaf ef feldariy lo zjoba ef.
'De kat zit even vaak op als onder de kast.'
of 'De kat zit even vaak op de kast als eronder.'
(maar waar hij ook zit, hij zit er vaak)

b. EF CHAT FELDRE KAF EF FELDARIY lo lilt
EF CHAT FELDRE ZJOBA EF FELDARIY
Ef chat feldre lo lilt kaf ef feldariy lo zjoba ef.
'De kat zit even vaak op als onder de kast.'
(maar hij kan best heel zelden op, of heel zelden onder, de kast zitten)

143.x44

In (6) hieronder is een relatieve waarde van de VP (kwaliteit "groen") fysiek onmogelijk, omdat de deur alleen maar "even groen" als het raam kan zijn, als beide ook in absolute zin "groen" zijn (als de deur blauw is, en het raam rood, is het onzin om te zeggen dat de deur "even groen" is als het raam).

(6) a. JÂN VERFUTE EF ARGERAT LO MESÂ lo JÂN VERFUTE EF MIFLIF LO MESÂ
Jân verfute lo ef argerat lo ef miflif lo mesâ.
'Jân verft de deur even groen als het raam.'

b. * JÂN VERFUTE EF ARGERAT lo mesâ JÂN VERFUTE EF MIFLIF

Zin (6a) is verwarrend omdat lo hier verschillende functies heeft: bij de objecten ef argerat en ef miflif betekent het 'evenals'. Bij het add. mesâ drukt lo een objectief add. uit (§ $$). Let op dat beide objecten als een soort nevenschikking als één nieuw object optreden, en dat het obj.add. lo mesâ hier achter komt. Een andere volgorde is niet mogelijk.

143.x45

Vergelijk nu:

Lopert 'evenveel' is een onb.vnw. enk-semc/abstr; stoff; mv, (zie Blok $$) en kan alleen in relatie tot een zinskern die 2 of meer entiteiten bevat gebruikt worden:

Jân ur Petriy rinne lopert smurf.
'Jân en Petriy verdienen evenveel geld (= Jân verdient evenveel als Petriy).'

Lo Jân rinne pert smurf lo Petriy.
'Jân verdient even veel geld als Petriy (ze verdienen beide een hoop geld, en bovendien dezelfde hoeveelheid).'

Lo Marje rinne pert lo Lerdu. 'Marje verdient even veel als Lerdu.'
Lo Marje rinne litel lo Lerdu. 'Marje verdient even weinig als Lerdu.'

Kirro kinuro lóf lopert terrats.
'Wij zijn [beiden] evenveel dagen ziek geweest.'

Ef dur môlarresz ÿrgefûðe lopert vults.
'De drie hokken bevatten [elk] evenveel kippen (= gelijk aantal, kan ook slechts één kip zijn).'

Lo pert vults melde fes lo ef dur môlarresz.
'Er zitten even veel kippen in de drie hokken.'
(lopert is hier onmogelijk omdat het dan in de zinskern zou staan; het gaat hier om een groot aantal kippen; vgl: lo litel vults ... 'even weinig kippen ...')

............
even:

likkô (add.III) 'in gelijke mate' (evtl. met ideoantoniem):

Óps melde likkô bôlf.
'Ze zijn even groot (= ze hebben dezelfde afmetingen).'

Vergelijk:

Óps melde likkô hupster.
'Ze zijn even groot (= ze zijn beide groot van stuk en hebben bovendien dezelfde afmetingen).'

ef likkô ðyss efantys
'de even oude kinderen (= van gelijke leeftijd)'

even ... als:

lo (determinant, zie Blok $$):

Do lo paino, do chaquintilóme.
'Hij deed, gelijk hij sprak.'

Óps eft kofano lo kette, eft jabâr monchilóme sener mariantof.
'Ze hebben een feest gegeven, even groot als de bruiloft van een koning.'
(lett: evenals een koning zijn bruiloft viert)

Lo do lo gress melde hupster. = Lo do melde hupster lo gress.
'Hij is even groot als ik.'

Lo Lât stômple vita lo Cerrt frajjae.
'Lât strompelt even snel als Cerrt rent.'

Vergelijk:

a. Do lajete graviy lo fimpt lo tsil. = Do lo lajete graviy tu lo gress.
'Hij scheldt jou even hard uit als mij (= als hij mij uitscheldt).'
b. Lo do lajete graviy tu/fimpt lo gress.
'Hij scheldt jou even hard uit als ik (= als ik jou uitscheld).'

..................

143.x50   Vergelijking van verschillende zinskernen

I. Als S1 en S2 alleen in zinskern verschillen, kunnen alle elementen uit S2 (behalve de zinskern) gedeleerd worden:

(2) Lo Petriy farte vita lo Leena.
'Petriy loopt even snel als Leena.'

143.x51

Werkw.n in S2 kunnen ook vervangen worden door het spoor paine:

(3) Lo Petriy farte vita lo Leena paine.
'Petriy loopt even snel als Leena [doet].'

Variant (3) is zeer verzorgde schrijftaal. Variant (2) kan in alle situaties gebruikt worden.

143.x52

Deletie van het werkw. in S2 impliceert dat de werkw.vorm geheel identiek is aan het genoemde werkw. Is er verschil in tijd of modaliteit, dan moet dat met paine als basis uitgedrukt worden:

(4) Lo Petriy farte vita lo Leena paino kva.
'Petriy loopt net zo snel als Leena ooit gedaan heeft.'
(5) Lo do scemre hups lo gress painecû.
'Hij schreeuwt even hard als ik kan.'

143.x53

In (5) zijn de kernen in S1 en S2 niet identiek aan elkaar, en daarom is het modale suffix bij paine in S2 correct. Het gebruik van een modaal hulpwerkw. als in (5') is ongrammaticaal:

(5') * Lo do scemre hups lo gress kurre.
* Lo do scemre hups lo gress kurre beri paine.
'Hij schreeuwt even hard als ik kan [doen].'

Zijn de kernen wel identiek aan elkaar, dan kan er sprake zijn van een vergelijking van twee verschillende predikaten, en is het gebruik van modale hulpwerkw.n wel correct. Zie § 143.x14.

143.x55

Koppelwerkw.n kunnen in S2 al dan niet herhaald te worden. Hier is vervanging door het spoor paine onmogelijk. Vergelijk:

PETRIY MELDE PORTÂ lo LEENA MELDE PORTÂ

a. Lo Petriy melde portâ lo Leena melde.
b. Lo Petriy melde portâ lo Leena.
c * Lo Petriy melde portâ lo Leena paine.
'Petriy is even kort als Leena [is].'

Variant a. is schrijftaal en zeer verzorgde spreektaal. Variant b. is vlotte spreektaal.

143.x56

Nog een voorbeeld:

PÓNZE GRESS IELBA lo PÓNZE DO IELBA

a. Pónze lo gress ielba pónze lo do.
b. Pónze lo gress ielba lo do.
c. * Pónze lo gress ielba paine lo do.
'Ik zal even rijk worden als hij.'

Ook in variant b. wordt de toek.tijd-inversie (pónze do) begrepen, want er bestaat een parallelliteit tussen de predikaten in S1 en S2.

143.x57

Het onderscheid tussen strikte coreferentie en semantische coreferentie (zie § $$) komt tot uitdrukking bij het al dan niet gebruiken van het spoor paine. Vergelijk (1) en (2):

(1) PETRIY1 ZÂRE TARÔ SENER1 ŸRÔM lo MARIY ZÂRE TARÔ SENER1 ŸRÔM

Lo Petriy zâre tarô sener ÿrôm lo Mariy.
'Petriy1 woont even dicht bij zijn1 werk als Mariy (bij zijn1 werk woont)'.

(2) PETRIY1 ZÂRE TARÔ SENER1 ŸRÔM lo MARIY2 ZÂRE TARÔ SENER2 ŸRÔM

Lo Petriy zâre tarô sener ÿrôm lo Mariy paine.
'Petriy1 woont even dicht bij zijn1 werk als Mariy2 (bij haar2 werk woont)'.

143.x58   Vergelijking van verschillende predikaten

Als S1 en S2 een identieke zinskern hebben, terwijl de predikaten verschillen, kan de kern in S1 al dan niet gedeleerd worden. Wordt hij niet gedeleerd, dan is pronominalisatie nodig:

ELSA MELDE LIFTKAR lo ELSA LOKE LIFTKAR

a. Lo Elsa melde liftkar lo Ø loke.
b. Lo Elsa melde liftkar lo eup loke.
'Elsa is even oud als [ze] eruit ziet.'

143.x54

Zijn de kernen in S1 en S2 identiek aan elkaar, en worden er twee verschillende predikaten met elkaar vergeleken, dan is het gebruik van modale hulpwerkw.n correct. Een modaal suffix bij het spoor paine is marginaal mogelijk als S2 een gepronominaliseerde kern bevat; is de kern gedeleerd, dan is zo'n suffix altijd ongrammaticaal:

PETRIY ŸRÔME HUPS lo PETRIY KURRE BERI ŸRÔME HUPS

Petriy ÿrôme lo hups lo [do] kurre. 'Petriy werkt even hard als hij kan.'
? Petriy ÿrôme lo hups lo do painecû.
* Petriy ÿrôme lo hups lo painecû.

143.x59   Vergelijking van verschillende adjectivische additieven

De voorkeur wordt gegeven aan een vergelijking van twee zinsdelen waarin deze add.n voorkomen:

(1) GRESS VENDE TEVI FES GUM SOLIYS lo
GRESS VENDE TEVI FES ðÉRA SOLIYS1

Gress vende tevi lo fes gum soliys lo âs ðéra tiyns.
'Ik loop even graag op rubber zolen als op leren zolen.'

(2) DO LELPERRAVY TEVI EFT MESÂ OTO lo
DO LELPERRAVY TEVI EFT BÂRŸR OTO

Do lelperravy tevi lo eft mesâ oto lo eft bârÿr tiyn.
'Hij heeft even graag een groene auto als een paarse.'
'Hij heeft even graag een groene als een paarse auto.'

143.x60

Een vergelijking van twee add.n binnen één zinsdeel is weinig acceptabel (in het Nederlands gaat dit goed). Vergelijk (1) en (2) hierboven met:

(1') ? Gress vende tevi lo fes gum lo [âs] ðéra soliys.
'Ik loop even graag op rubber als [op] leren zolen.'
(2') ? Do lelperravy tevi lo eft mesâ lo eft bârÿr oto.
'Hij heeft even graag een rode als een paarse auto.'

143.x61   Vergelijking van twee verschillende voorz.s

Contrast van voorz.s wordt uitgedrukt door twee voorz.bep.n te vergelijken:

(1) EF LYDOS MELDE ÛQU EF FESPERKOŠOS lo1
EF LYDOS MELDE ORT EF FESPERKOŠOS

Ef lydos melde lo ûqu ef fesperkošos lo ort ef.
'Het bestuur is even tegen de benoeming als ervoor.'

(2) EF CHAT FELDRE TEVI KAF EF FELDARIY lo
EF CHAT FELDRE TEVI ZJOBA EF FELDARIY

Ef chat feldre tevi lo kaf ef feldariy lo zjoba ef.
'De kat zit even graag op de kast als eronder.'
'De kat zit even graag op als onder de kast.'

143.x62

Een vergelijking van twee voorz.s is niet mogelijk (in het Nederlands kan dat wel):

* Ef chat feldre tevi lo kaf lo zjoba ef feldariy.
'De kat zit even graag op als onder de kast.'

143.x63   Vergelijking van twee verschillende plaats- of tijdsbepalingen

Voorbeeld van een plaatsbepaling:

(1) KUSAMI GRESS ZÂRE TEVI lo KUSAMA GRESS ZÂRE TEVI

Lo kusami gress zâre tevi lo kusama.
'Hier woon ik even graag als daar.'

Vergelijk (1) met (2), waarin kusami direct voor dus staat:

Gress zâre tevi lo k'mi lo k'ma.
'Ik woon even graag hier als daar.'

De add.n kusami en kusama worden niet graag in één nevenschikking gebruikt. Zo wordt in plaats van *kusami ur kusama altijd gezegd: k'mi ur k'ma 'hier en daar' (vrnl. in de figuurlijke betekenis van "op verscheidene plaatsen"). Analoog hieraan wordt ook de vergelijking ??lo kusami lo kusama liever vermeden en vervangen door lo k'mi lo k'ma. Een andere oplossing is om kusami geheel vooraan de zin te plaatsen (zoals in voorbeeld (1)).

143.x64

Voorbeeld van een tijdsbepaling (horit 'vroeg' heeft de onregelmatige vergr.trap quefôs 'vroeger'):

MAS LEVERE KIRRO HORIT lo LELMO TOF LEVERE KIRRO HORIT

a. Lo mas levere kirro horit lo lelmo tof.
b. of Levere kirro horit lo mas lo lelmo tof.
'Morgen zullen we even vroeg opstaan als vandaag.'

143.x65   Vergelijking van twee verschillende objecten

(1) STUS STINDE GESVINT EFT PORTETRA lo STUS STINDE GESVINT EFT LETRA

Stus stinde gesvint lo eft portetra lo eft letra.
'Je schrijft even snel een briefkaart als een brief.'

(2) GRESS PLIYFONE DLYNÂ CAFER lo GRESS PLIYFONE DLYNÂ MIYNA

Gress pliyfone dlynâ lo cafer lo miyna.
'Ik drink koffie met even veel tegenzin als thee.'

143.x66

Het object in S2 kan niet met enn gemarkeerd worden, als het reeds met lo is gemarkeerd. Vergelijk (1) en (2) hierboven met:

(1') * Stus stinde gesvint lo eft portetra lo enn eft letra.
'Je schrijft even snel een briefkaart als een brief.'
(2') * Gress pliyfone dlynâ lo cafer lo enn miyna.
'Ik drink koffie met even veel tegenzin als thee.'

(1') en (2') zijn ongrammaticaal omdat de sequentie lo X lo Y als één zinsdeel (hier: object) beschouwd wordt. Dit zinsdeel kan niet opengebroken worden door enn.

143.x67

Als het object met enn gemarkeerd moet worden (zie regels § $$), komt enn vóór de gehele sequentie lo X lo Y:

..., taufen stus stinde gesvint enn lo eft portetra lo eft letra.
'..., hoewel je even snel een briefkaart als een brief schrijft.'
..., janof gress pliyfone dlynâ enn lo cafer lo miyna.
'..., omdat ik koffie met evenveel tegenzin drink als thee.'

In deze zinnen markeert enn het gehele onderstreepte zinsdeel (een samengesteld object).

143.x68

Twee verschillende objecten komen ook in een passieve constructie voor:

BLUL PRUCCELIJE ZÔFT EF GEFFYS lo BLUL PRUCCELIJE ZÔFT EF LEFFYS

Blul pruccelije zôft lo ef geffys lo ef leffys.
'De appels worden even spoedig/vroeg geplukt als de peren.'

143.x69   Vergelijking van een feit met een performatieve benadering

Een bijzonder soort lo-vergelijking vinden we in de volgende voorbeelden:

(1) DENA DREUTOS RÂGTAGE QURUBO lo EF FABRISERER ZJOFFE X

Dena dreutos râgtage lo qurubo lo ef fabriserer zjoffe.
'Deze machine blijkt even veilig [te zijn] als de fabrikant beweert.'

(2) EF MIMPIT MELDE UBÂFTA MIKAR lo GRESS MIYPO X1

Ef mimpit melde lo ubâfta mikar lo gress miypo.
'Het boek is even verschrikkelijk duur als ik gedacht had.'

(3) LEON ARFINA ZÔFT lo KIRRO DÔXO X

Leon arfina lo zôft lo kirro dôxo.
'Leon kwam even spoedig/vroeg als we verwacht hadden.'

In de schema's van (1)-(3) representeert X de constructie uit S1. In het geval van (3) moeten we dus lezen:

LEON ARFINA ZÔFT lo KIRRO DÔXO: LEON ARFINA ZÔFT

Het vetgedrukte deel in S1 (dus identiek aan S2) wordt geheel gedeleerd.

143.x70

Constructies als § 143.x79 (1)-(3) behoren tot de spreektaal en nonchalante schrijftaal. In beter verzorgde schrijftaal wordt de voorkeur gegeven aan een nominalisatie. Vergelijk (1)-(3) met:

(1') Dena dreutos râgtage lo qurubo lo ef fabrisererex ef ÿzjoffos.
(2') Ef mimpit melde lo ubâfta mikar lo gressex ef ÿmiypos.
(3') Leon arfina lo zôft lo kirroex ef ÿdôxos.

143.x72

Aangeven dat de ene zaak in grotere/mindere mate aanwezig is dan een andere zaak

Een bijzonder soort vergelijking is te vinden in zinnen als Peter is even slim als handig, of Hij verbrandt zijn geld even lief als dat hij het weggeeft. Ook voor zulke constructies wordt lo ... lo gebruikt:

(1) PETRIY MELDE FÂKOMM lo PETRIY MELDE HABILEM

Petriy melde lo fâkomm lo habilem.
'Petriy is even gemeen als handig.'

(2) DENA OTO UFIRE VITA lo DENA OTO UFIRE ÛMA

Dena oto ufire lo vita lo ûma.
'Deze auto rijdt even snel als comfortabel.'

(3) STUS ZÔZJE EF RAPORSZ lo STUS OLTAKE EF RAPORSZ

Stus lo zôzje ef raporsz lo oltake efs.
'Ze nemen de rapporten evengoed/zeer door als dat ze die bestuderen.'

143.x66   Zoals

In § 132.x8a is het gebruik van idem in vergelijkende constructies genoemd, zoals in:

Eup obezjere fitfara kost idem sientur.
'Ze lacht zoals mijn moeder [lacht].'

143.y1   Overmatigheid die aanspoort om iets wel/niet te doen

Overmatigheid uitgedrukt met ber, teg.dw.-constructie na dus:

Do melde ber flifados, dus nert invóbelira do.
'Hij is tè aardig om niet uit te nodigen.'
Óps chafoste ber ÿrtsiyn, dus kaf-puttelira óps fes ef lûmpa.
Ze zingen te vals om [ze] in het koor op te nemen.'
Petriy melde ber nervoss, dus do kurrelira beri miype logise.
'Petriy is te zenuwachtig om logisch te kunnen denken.'

143.y18   Kwaliteit in zo'n mate dat dit gevolgen heeft

Stramien: fes X, Y-lira 'zo X dat Y'

(1) Do melde fes mintepot, groft nurp flâpselira ân.
'Hij is zo lang dat hij overal zijn hoofd stoot.'
(2) Óps frajjae fes hups, óps fallelira.
'Ze rennen zo hard dat ze struikelen.'
(3) Ef wyde-'jans vâpje ef 'nin fes graviy, eup finnelira beri arkette.
'De kwajongens pesten het meisje zo erg, dat ze begint te huilen.'

143.y8a

Hoewel het add. voorafgegaan door fes feitelijk een predikatief add. is (het specificeert het predikaat) staat het niet op de typische pred.add.-positie onmiddellijk achter het predikaat. Vergelijk (3) met:

(4) Ef wyde-'jans vâpje graviy ef 'nin.
'De kwajongens pesten het meisje erg.'

143.y19

In § 143.y18 (1)-(3) vormt fes een bepaling bij een add. Als een add. afwezig is (omdat het werkw. een handeling uitdrukt die als zo ernstig opgevat kan worden, dat het gevolgen heeft), dan kan het "dummy"-add. fit 'zo' achter fes gebruikt worden (zie ook Hoofdstuk 132 voor het spoor fit):

Ef wyde-'jans vâpje ef 'nin fes fit, eup finnelira beri arkette.
'De kwajongens pesten het meisje zó, dat ze begint te huilen.'

143.y9a

Vergelijk dit met fes vóór het werkw.:

Ef wyde-'jans fes vâpje ef 'nin, eup finnilóme beri arkette.
'De kwajongens pesten het meisje, opdat ze begint te huilen.'

Hier is fes een determinant die een doel uitdrukt. Het werkw. in de bijzin is gemarkeerd met -ilóme (niet met -lira).

143.y20

Een meer emfatische variant van de constructie in § 143.y18 is:

Stramien: fit X, fitfara Y 'dermate X dat Y'

Ef karé sen wencate fit pert kusamat ef qurs, fitfara ef câpytenn tiffe éfti
ÿr do melde.
'Het schip ligt dermate uit de koers, dat de kapitein niet meer weet waar hij is.'

143.y2x

Vergelijk ook:

Stramien: context.aanw.vnw. A, fitfara B 'zodanig/zo'n A, dat B'

Do kâ pryltiy calare, fitfara do melde ralpip grist.
'Hij heeft zo'n narigheid meegemaakt, dat hij nu al grijs is.'
Do lelperre mittofs šâfts, fitfara do póbarât sener keldus.
'Hij heeft zulke schulden, dat hij zijn boerderij moet verkopen.'
lef kâs šâftrosz, fitfara do tinde pôr lóf sener poiros
'met zulke schulden, dat hij zijn hele leven arm blijft'

De contextuele aanw.vnw.n zijn opgenomen in Blok $$.

143.y21   Iets liever hebben [dan iets anders]

Stramien: X zjoffelira gulder A dâsnû B, den N.
X bewerende beter A maar.dan.niet B, dat N
'X heeft liever dat N A dan B.'

Gress zjoffelira gulder eft hurt, dâsnû [idem] eft chat.
'Ik heb liever een hond dan een kat.'
Do zjoffelira gulder mas dâsnû lelmo tof, den gress arfine.
'Hij heeft liever dat ik morgen kom dan vandaag.'

143.72w

Als twee predikaten gecontrasteerd worden (ofwel, A en B in het Stramien zijn predikaten), wordt een genominaliseerde constructie geprefereerd. Alleen in de vlotte spreektaal kan zo'n nominalisatie achterwege blijven. Vergelijk:

a. Eup zjoffalira gulder tuex ÿfartos dâsnû [tuex] ÿpittos. =
b. = £ Eup zjoffalira gulder tu farta dâsnû [tu] pitta.
'Ze had liever dat je liep dan fietste.'

a. Leon zjoffelira gulder gressex lotostindos dâsnû [gressex] ÿstindos enn ef
letra. =
b. = £ leon zjoffelira gulder gress otostinde dâsnû [gress] stinde [enn] ef letra.
'Leon heeft liever dat ik de brief typ dan [dat ik de brief] schrijf.'

143.y2v

Let ook op de volgende constructie:

a. Gress zjoffelira gulder futtof tu vende helkara zirrot dâsnû mintof, den tu
ik bewerende beter voordat je gaat naar vakantie maar.dan.niet nadat, dat je
dÿfe sener ÿrôm.
eindigt je werk
'Ik heb liever dat je je werk afmaakt voordat je met vakantie gaat dan erna.'
b. * Gress zjoffelira gulder den tu ho dÿfe sener ÿrôm dâsnû vel, tu
ventilóme helkara zirrot.

In § 133.64 wordt naar deze zinnen verwezen, omdat voegw.n wel, maar determinanten niet in zo'n constructie gebruikt kunnen worden.

143.z1   Vergelijkingen in idioom

Vergelijkingen worden dikwijls gevonden in uitdrukkingen en gezegdes, bijvoorbeeld.

pôr lo eft fors kaf ef clamiða
("arm als een kikker op het moeras") 'arm als Job'
ef ÿlane lo eft koffon hâpyja
("zwijgen als een dood schaap") 'zwijgen als het graf'
Ef lo ÿrðaage, eft vult [feltilóme] kaf eft tustu.
("het is duidelijk zoals een kip op een ei [zit]")
'Het is zo klaar als een klontje.'
deff lo ef prens rifo ef knurfel
("doof als de prins van het water") 'doof als een kwartel'
ef rotjule lo ef ret 'mijden als de pest'

143.z1a

Maar het Spokaans en het Nederlands lopen hierbij niet altijd in de pas. Soms gebruikt het Spokaans een vergelijking en het Nederlands niet, zoals in:

lo eft svimelira fors ("als een zwemmende kikker") 'kersvers'
lo hihu ("als hoei!")1 'in een wip, in een vloek en een zucht'
lo ef bladidos chaquinde ("zoals de wens spreekt") 'naar believen'
Ef bidale lo eft gmoliy néfâc.
("het regent als een lekke zeef") 'Het regent pijpestelen.'
lo pûl lo Lotôlmensten
("zo stom als Lotôlmensten") 'te stom om voor de duvel te dansen'
ef iyrke lo eft gôl ucha'occ
("zich schamen als een kale kalkoen") 'zich doodschamen'

143.z2

Vergelijkingen worden dikwijls gebruikt om de twee polen van een ideoantoniem nader te specificeren, zoals in:

kviddiy lo Pejo 'log, plomp' ~ kviddiy lo Pano 'rank'
ef mômiye lo eft quistacar 'geruststellen' ~ mômiye lo quenniy 'verontrusten'
prósiy lo Pelres 'lankmoedig'
rittah lo eft rolka 'snel' ~ rittah lo eft runp 'langzaam'
ef tirae lo ÿdrent 'bewonderen' ~ ef tirae lo gôrôgentiy 'verafschuwen'
ef tmope lo tradam 'versnellen' ~ ef tmope lo prôât 'vertragen'

Ideoantoniemen worden verder besproken in Hoofdstuk 161.

143.z3

Soms gebruikt het Nederlands een vergelijking en het Spokaans niet:

xômp-queff ("wezel-bang") 'zo bang als een wezel'
zÿfmie 'omslaan als een blad aan de boom'
Do tarrzjere lef gârpjor ÿrliriys.
("Hij schaterlacht met geklemde vingers")
'Hij lacht als een boer die kiespijn heeft.'
Do châe do chyve. ("hij raast hij suist") 'Hij rijdt als een gek.'
eft reff mip eft nelador quutû
("een schot uit een ongeladen geweer") 'als een donderslag bij heldere hemel'
ef lelperre eft tjiyk nurp ("een stralend hoofd hebben") 'eerlijk zijn als goud'
ef sûlge ef šupa tjâg eft jôl leftel
("van de soep smullen met een gouden lepel") 'leven als god in Frankrijk'
ef jerdonneve fes nucer âlbâts
("afgaan in je blote billen") 'een figuur als modder slaan'

143.z5   Op identieke wijze

Stramien: montrôk ... fitfara 'op dezelfde wijze ... als'

Dena revertos cÿrchof'te montrôk luft chats fitfara âs veldurs.
deze behandeling gebeurt op-dezelfde-wijze bij katten, zoals bij mensen
'Deze behandeling gebeurt bij katten op dezelfde wijze als bij mensen.'

143.z6   Doen alsof

Stramien: paine X-lira 'net doen alsof X'

Do paine meldelira ef nurp. 'Hij doet net of hij de directeur is.'
Paine tiffelira gress do lo quista. 'Ik zal net doen of ik hem goed ken.'

143.z7   Loiy als additief

eft loiy ... lo 'net zo'n ... als; een zelfde ... als' (ander exemplaar, maar van hetzelfde type):

Gress eft loiy bof lorerde lo tu lelperre-armt.
'Ik heb net zo'n/een zelfde broek gekocht als jij aanhebt.'
Do trempe eft loiy mimpit lo gress.
'Hij leest een/hetzelfde boek als ik.'
(d.w.z. met dezelfde titel, niet hetzelfde exemplaar)

Vergelijk ook ef monta in de volgende paragraaf.

143.z16   ef monta ... své

Stramien: ef monta X své 'het/dezelfde X als'

Do trempe ef monta mimpit své gress.
'Hij leest hetzelfde boek als ik.'
(hetzelfde exemplaar; verg. ook ef loiy in de vorige paragraaf)

143.z8   Loiy als voegwoord

loiy 'evenals'

Óps tu ufege, loiy tsil. = Óps tu ufege, loiy óps enn gress.
'Ze hebben jullie vergeten, evenals mij.'
(= evenals ze mij vergeten hebben)

Óps tu ufege, loiy gress.
'Ze hebben jou vergeten, evenals ik [jou vergeten heb].'

143.z9   Qu ... své

qu ... své 'zo ... mogelijk'

Kirro farte qu vita své. 'We lopen zo hard mogelijk.'
Do kafte ef qu hupster své câstjyto.
'Hij betaalt het zo groot mogelijke bedrag, het grootste bedrag dat mogelijk is.'

qu likkô ... své 'zo veel mogelijk even ...'

Otostinde-tûe ef lÿnts lo qu likkô utfin své.
'Typ de regels zo veel mogelijk even breed.'
a. Kirro trije beri tinde qu likkô quista své frints.
'We proberen zo veel mogelijk [even] goede vrienden te blijven.'

Vergelijk a. met:

Kirro trije beri pónze qu pert své frints.
'We proberen zo veel mogelijk vrienden te krijgen.'

143.z10   Lo als voorz. bij prep. werkwoorden

cônsidere lo 'vinden, beschouwen [als]'
prap cônsidere lo 'zich beschouwen als'
Do sen cônsidere lo eft hupster artiys.
'Hij beschouwt zichzelf als een groot artiest.'

cÿrfûne lo 'ruiken naar, rieken naar' (lett.)
interpretere lo 'interpreteren als'
kaftyre lo 'omschrijven als'
quppe lo 'achten'
Gress quppe do lo eft hupster merater. 'Ik acht hem een groot man.'

torkare lo 'serieus beschouwen als'
zerfe lo 'eruit zien als' (lett.)
Ef brûe zerfe lo côšos. 'De stamppot ziet eruit als kots.'

143.z11   Fara als voorz. bij prep. werkwoorden

drue fara 'klinken als'
Lôc ur lôk drue fara perdÿrs [lôk].
'Lôc en lôk klinken beide als [lôk].'1
(let op de positie van perdÿrs!)

harbe fara 'dienen als'
kafléde fara 'bestempelen als'
obléskre fara 'opvatten/beschouwen als'
Do obléskre ef lésan meldelira eft risânos.
'Hij vat het complimentje als een aanmerking op.'

ef melde fes ef publiyc fara 'bekend staan als'
Óps melde fes ef publiyc fara dursas hupster ustjâgers.
'Ze staan alledrie bekend als grote oplichters.'
(let op de positie van dursas!)

143.z12   Vergelijkende werkw.n zonder lo of fara

prap funte tukst 'beschouwd worden als'
clovóte beri 'doen alsof, veinzen'
eaquppûe 'fungeren als'
jufte 'gelden voor/als'
mitaamifftûre 'gelden als, doorgaan voor'
loke 'eruit zien als, lijken op'
ef melde uberelira X 'iets opvatten als X'
mitaperke flaju 'iets als plicht beschouwen'

143.z13   als

[fit]fara (voorz., zie Blok $$) '[zo]als, gelijk aan'

eft krûgt [fit]fara kelbrafâsto 'een vod als (in de functie van) tafelkleed'

Mariy chaquinde [fit]fara eft politiycera. 'Mariy praat als [een] politicus.'
(ze is politicus en in die hoedanigheid spreekt ze)

zÿtâ (voorz., zie Blok $$) 'gelijkend op'

Do poire zÿtâ eft miljonarr. 'Hij leeft als een miljonair.'
(maar is het niet)

Gress melde uberelira eft sientur rifonn Mefa.
ik ben grijpende een moeder vanuit Mefa
'Mefa is als een moeder voor mij.'
(lett. "ik vat Mefa op als een moeder")

143.z14

Vergelijk de regelmatige constructie in a. met het idioom in b.:

a. Leena chaquinde zÿtâ eft ecér. 'Leena zingt [net zo] als een nachtegaal.'
b. Leena chafoste, ur nÿf lelpirus. 'Leena zingt als geen ander.'

In a. staat een letterlijke vergelijking: een nachtegaal zingt op een bepaalde manier, en Leena zingt op een identieke manier. Zo'n vergelijking is in b. afwezig; hier wordt alleen gezegd dat Leena zo mooi (lelijk?) zingt dat dit niet te vergelijken is met de zang van wie dan ook. Vergelijk b. met c.:

c. :( Leena chafoste zÿtâ nÿf lelpirus. 'Leena zingt [net zo] als geen ander[en].'

In c. staat semantische onzin, omdat het gezang van Leena vergeleken wordt met het gezang van geen enkel ander persoon, ofwel met "niet-gezang".

143.z15

Vergelijk a. en b. met:

Do lelperre ef progrâm frópjÿ liftkar gorbasz zÿtâ eft ubâfta gorbas-folâ.
'Hij is als een echte postzegelhandelaar gespecialiseerd in oude postzegels.'
Do lelperre ef progrâm frópjÿ liftkar gorbasz, ur nÿf lelpirus.
'Hij is als geen ander gespecialiseerd in oude postzegels.'

143.z14   alsof

faroft (voegw.) = gôf (determinant)

Do farte, faroft do yspe. = Do gôf farte, do yspilóme.
'Hij loopt alsof hij dronken is.' (maar hij is niet dronken)

Do gôf chaquinde piti gress, gress meltilóme eft efanty.
'Hij praat tegen me alsof ik een kind ben.'

143.z15   des te ...er

Stramien: vluf X meldelira 'des te X-er'

Een bestaande kwalificatie wordt in nog grotere mate toegevoegd door een expliciet genoemde oorzaak:

Ef tupplip ma melda vluf olla meldelira, ef kôbo nÿlilóme.
'De reis was des te fijner omdat de zon scheen.'
Do ma ÿrôme vluf meldelira, do zerfilóme ef perkos.
'Hij werkt nu des te meer, omdat hij de noodzaak ervan inziet.'
Fara tu éne ef kapa, eup farte vluf lôftquar meldelira.
'Als je de jonge merrie aanspoort, loopt ze des te langzamer.'

143.z16   geen/niets ... zo X als ...

Stramien: X ur nÿfs 'geen ... als X'
X ur râste 'niemand ... als X'
X ur flâjû 'niets ... als X'

Ef wyzenn tâx-kafpainos ur nÿfs arfino net-chentamiy.
'Geen enkele belastingverhoging kwam zo onverwacht als de huidige.'
Leena ur râste chafoste hordâ.
'Niemand zingt zo mooi als Leena.'

143.z17

Let op dat ur nÿfs, ur râste, ur flâjû ed. niet beschouwd worden als het tweede lid van een nevenschikking, en dat er daarom evenmin sprake is van een extern meervoud. Vergelijk:

a. Lerdu ur Órs melde pjohelleliran.
'Lerdu en Órs zijn onbeschoft.'
b. Lerdu ur râste melde pjohellelira.
'Niemand is zo onbeschoft als Lerdu.'

a. Dena vita-oto ur dena hupspitter ufirecos terat hups ki.
'Deze sportwagen en deze motorfiets kunnen heel hard rijden.'
b. Dena vita-oto ur flâjû ufirecû terat hups ki.
'Niets kan zo hard rijden als deze sportwagen.'

143.z18

De stramiens uit § 143.z16 kenmerken zich door een nevenschikking met het voegw. ur. Dit is ook het geval in:

Gress félecû tjâg pakks ur noi kûf.
ik kan.voortbewegen met krukken en niet anders
'Ik kan me niet anders dan op krukken voortbewegen.'

143.w1   Zo X als A, zo Y als B

Stramien: X trufôelira A ur Y merfelira B

Do melde flifados trufôelira ral ur iftšormt merfelira horit.
'Zo aardig als hij nu is, zo vervelend was hij vroeger.'

Ef melde guriatjof den zâre fes ef fôresta trufôelira kormondôtas ur pÿnvertse
het is heerlijk dat woont in het bos waar.zijnde 's.zomers en troosteloos
merfelira kolofâtas.
leugen.zijnde 's.winters
'Zo heerlijk [als] het is om 's zomers in het bos te wonen, zo troosteloos is dat
's winters.'

In dergelijke constructies worden twee Standen van Zaken met elkaar gecontrasteerd; de positieve kant wordt gemarkeerd met trufôelira 'waar zijnde', en de negatieve met merfelira 'leugen zijnde'. Daarom kunnen beide teg.dw.n in het stramien ook onderling verwisseld worden, zoals in:

Do felda mubâtolmo kusamat tu lâstÿrô merfelira ur do haiyrume lef ef
âmpiy unkettos sumâ tu ral trufôelira.1
'Zo gespannen als hij daarnet nog naast je zat, zo vol tedere overgave leunt hij
nu tegen je aan.'

143.w2   Zó ... dat ...

Stramien: fes X, Y-lira 'zó X dat Y'

Ef bidale fes hups, gress nert affionnoselira beri bôrade ef myl.
'Het regent zó hard, dat ik geen zin heb om de hond uit te laten.'
Do melde fes hupster, groft nurp flâpselira ân.
'Hij is zó groot, dat hij overal zijn hoofd stoot.'

In deze zinnen wordt uitgedrukt dat iets een bepaalde kwalificatie in zo'n grote mate heeft dat dit gevolgen heeft voor iets anders.

143.w3   [helemaal] niet zo ..., als ...

Stramien: [pijâ] noi fit X, fitfara Y '[helemaal] niet zo X, als Y'

Een bepaalde kwalificatie is, in tegenstelling tot wat men denkt/zegt/beweert, niet waar:

Do melde pijâ noi fit flifados, fitfara tu miype.
'Hij is helemaal niet zo aardig, als jij denkt.'
Eup chafoste noi fit hordâ, fitfara eup probarui.
'Ze zingt niet zo mooi als ze zou willen.'

Vergelijk deze constructies met de volgende, waarin een bepaalde kwalificatie even waar is als men denkt/zegt/beweert, resp. meer waar is:

Eup chafoste lo hordâ, lo tu miype.
'Ze zingt even mooi als jij denkt.'
Eup chafoste hordâ terat dus tu miype.
'Ze zingt mooier dan jij denkt.'

143.w6   Niet zozeer ... als wel ...

Stramien: nert A ur danen fes B 'niet zozeer A als wel B'

Lerdu nert melde eft artiys ur danen fes eft veldur lef kâgos.
'Lerdu is niet zozeer een artiest als wel een fantasievol persoon.'

NOTEN NOTEN NOTEN

[1]De vergr.trap van tevi 'graag' heeft de onregelmatige vorm omeneé 'liever' (zie Blok $$). In het schema is deze vergr.trap hypothetisch gesplitst in de elementen tevi en terat, waarbij terat als markeerder voor de vergr.trap, dus als "meer" beschouwd wordt.

[2]Daarentegen behoeven de deur en het raam niet de kwaliteit "fel" te hebben, om te kunnen zeggen dat het raam "feller" wordt geschilderd dan de deur.

[3]In het Oudspokaans - en ook nog in het Pegrevisch - was er een ideoantoniem voorhanden met de betekenis 'veel(weinig': †hôp. De (regelmatige) otr.trap hôp terat 'meer' had de neutrale lezing die ook het Nederlandse "meer" heeft. Vergelijk het Pegrevisch: {Marje riënel hoëp tera dâs Lerdu pej} 'Marje verdient meer dan Lerdu [doet].' (ze kunnen beide veel of weinig verdienen).

[4]Te deleren elementen in S2 zijn onderstreept.

[5]De onderstreepte elementen worden gedeleerd; de vette elementen worden vervangen door een spoor.

[6]Zôft betekent feitelijk 'eens', maar hier kan het vertaald worden met zoiets als 'als het erop aankomt'. De onregelmatige vergr.trap is wânta 'eerder'.

[7]Ubâfta heeft de onregelmatige vergr.trap stôt. Als bepaling bij een ander add. betekent stôt 'nog veel meer'.

[8]Zoals zo vaak, wordt ook hier het onderscheid tussen "idiomatisch" en "letterlijk" zichtbaar in de af- resp. aanwezigheid van het lidw.: vluf dus holfe ~ vluf dus ef holfe.

[9]De onderstreepte elementen worden gedeleerd; de vette elementen worden vervangen door een spoor.

[10]Zôft betekent feitelijk 'eens', maar hier kan het vertaald worden met zoiets als 'als het erop aankomt'. De onregelmatige vergr.trap is wânta 'eerder'.

[11]Ubâfta heeft de onregelmatige vergr.trap stôt. Als bepaling bij een ander add. betekent stôt 'nog veel meer'.

[12]Hihu! is een aansporingsroep tegen paarden. Zie ook § $$.

[13]Lôc betekent 'woedend, dol, razend'; lôk betekent 'tas met hengsels'.

[14]Uit Lieve jongens (Gerard Reve).