14. Voorzetsels en vergelijkingen

142. Voorzetsel-uitdrukkingen

142.1

Een VOORZETSEL-UITDRUKKING (voorz.uitdr.) bestaat uit een vaste (geïdiomatiseerde) combinatie van enkele woorden, die samen als voorz. fungeren. Een voorz.uitdr. kan beschouwd worden als een soort "perifrastisch voorz.". Vergelijk de echte voorz.s in a. met de voorz.uitdr.n in b.:

a. Ef kleter reglos jufte hurtos 1 arfinn januy.
'De nieuwe regeling geldt vanaf 1 januari aanstaande.'
b. Ef kleter reglos jufte finnelira lef 1 arfinn januy.
'De nieuwe regeling geldt met ingang van 1 januari aanstaande.'
(lett. "beginnende met")

a. Tu ÿrasecû ef nacry na dena hajimo.
'Je kan de spijker met die hamer inslaan.'
b. Tu zléfpainât ef feldariy luft ÿrliriys rifo dena âlbe-vro'egios.
'Je moet de kast aan de hand van die bouwbeschrijving in elkaar zetten.'
(lett. "met vingers van")

a. Do wencate ef sért gâšâ ef chentamiy wâst.
'Hij blijft thuis vanwege het te verwachten noodweer.'
b. Do wencate ef sért ânkest lelperrelira ef chentamiy wâst.
'Hij blijft thuis uit angst voor het te verwachten noodweer.'
(lett. "angst hebbende [voor]")

a. frópjÿ ef rÿlempor ðôpecc 'wegens de toegenomen kosten'
b. fes loin helkara ef rÿlempor ðôpecc
'met het oog op de toegenomen kosten'
(lett. "in richting naar")

142.2

Merk op dat voorz.uitdr.n zelf óók een voorz.bepaling kunnen bevatten, die bestaat uit een voorz. (vet) en een fundament (onderstreept), zoals luft ÿrliriys rifo en fes loin helkara. We kunnen dit als volgt grafisch weergeven:

                         fes loin helkara ef rÿlempor ðôpecc
voorz.+fundament         +-+ +--+ ¦     ¦ ¦                ¦
voorz.bep.+voorz.        +------+ +-----+ ¦                ¦
voorz.uitdr.+fundament   +--------------+ +----------------+
voorz.bep.               +---------------------------------+

142.3

Twee verschillende woordreeksen kunnen een identieke structuur hebben, terwijl slechts één ervan daadwerkelijk een voorz.uitdr. is. Vergelijk de volgende voorbeelden: in a. staat een voorz.uitdr., maar de vetgedrukte reeks in b. is géén voorz.uitdr.:

(1) a. Do melde glado lef ef pamel. 'Hij is blij met het cadeautje.'
b. Ef liskos melde ÿrg lef ef helt. 'De fles is vol met melk.'

(2) a. fes loin helkara ef rÿlempor ðôpecc
'met het oog op de toegenomen kosten'
b. fes ef loin helkara ef môjôl 'in de richting van de molen'

142.4

Dat in (1) glado lef een voorz.uitdr. is, en ÿrg lef niet, blijkt uit het feit dat (3a) grammaticaal is, en (3b) niet:

(3) a. Do inue glado lef ef pamel helkara sener sientur.
'Hij rent blij met het cadeautje naar zijn moeder toe.'
b. * Ef liskos tasse ÿrg lef ef helt kafonn ef pazzosti.
'De fles valt vol met melk op de grond.'

Dat (2a) een voorz.uitdr. is, en (2b) niet, blijkt uit het feit dat fes loin helkara een vaste, abstracte, frase is, terwijl de meer concrete frase fes ef loin helkara op allerlei manieren gewijzigd kan worden, zoals:

fes dena loin helkara ef môjôl 'in deze richting van de molen'
fes folarra loin? 'in welke richting?'
fes ef loin rifo = fes ef môjôlecÿr loin 'in de richting van de molen'
fes ef loins helkara ef môjôl én ef korda
'in de richtingen van de molen en de kerk'
enz.

Alle woordreeksen die eruit zien als een voorz.uitdr., maar dat niet zijn, zullen we PSEUDOREEKSEN noemen. In de loop van dit Hoofdstuk zullen we zien hoe voorz.uitdr.n van pseudoreeksen zijn te onderscheiden.

142.5

De syntactische equivalentie van voorz.s en voorz.uitdr.n betekent onder meer dat een herhaling van een voorz.uitdr. voorkómen kan worden door gebruik te maken van het spoor (dode voorz.) âs. Vergelijk:

(1) a. Luft ef benc stus fesuberecû smurf wÿrtâlacc eft pâs, tûre âs eft
ufire-kornin.
'Bij de bank kun je geld opnemen met een paspoort, maar niet met een
rijbewijs.'
b. Luft ef benc stus fesuberecû smurf fes šovos rifo eft pâs, tûre âs
eft ufire-kornin.
'Bij de bank kun je geld opnemen op vertoon van een paspoort, maar niet
van een rijbewijs.'
(lett. "in vertoning van")

De uitdrukking fes šovos rifo in (1b) wordt zo sterk als een semantische eenheid begrepen, dat âs zonder problemen aan de gehele uitdrukking kan refereren. Het ligt niet voor de hand om te denken dat âs alleen fes of alleen rifo vervangt.

142.6

Vergelijk ook:

(2) a. Jân inue lef ef pamel helkara sener sientur ur Tek giffare lo
cryrtiy âs ef seniy.
'Jân rent met zijn cadeautje naar zijn moeder toe en Tek blijft met het
hare stokstijf staan.'
b. Jân inue glado lef ef pamel helkara sener sientur ur Tek giffare lo
cryrtiy âs ef seniy.
'Jân rent blij met zijn cadeautje naar zijn moeder toe en Tek blijft blij
met het hare stokstijf staan.'

De uitdrukking glado lef wordt als voorz.uitdr. opgevat (§ 142.28) en kan in zijn geheel door âs vervangen worden: het ligt niet voor de hand om te denken dat âs alleen lef vervangt: ook Tek is dus blij met haar cadeautje.
In de loop van dit Hoofdstuk zal blijken dat de vervanging door âs een goede test is om vast te stellen of een bepaalde uitdrukking een voorz.uitdr., dan wel een pseudoreeks, is.

142.7

Als rifo 'van' deel uitmaakt van een voorz.uitdr., kan dit voorz. niet vervangen worden door een gen.constructie. Als rifo binnen een pseudoreeks zelfstandig optreedt om een bezitsrelatie uit te drukken, kan het wel door een genitief vervangen worden. Ook dit is een geschikte test om een voorz.uitdr. van een pseudoreeks te onderscheiden. Vergelijk a. waarvan de genitief-variant ongrammaticaal is, met b. waarin beide varianten even acceptabel zijn:

(1) a. tsazi blaffos rifo ef generalo ??/ * tsazi ef generaloer blaffos
'op bevel van de generaal'
b. âfry ef arpinzol rifo ef generalo > âfry ef generaloer arpinzol
'volgens het plan van de generaal'

(2) a. Ef pâre-fes-chafost melde âfry ef chatiyn rifo "Ploteppa Roša1". ??/
'Het inhuldigingslied gaat op de wijs van "Losbandige Roša".'
??/ * Ef pâre-fes-chafost melde âfry "Ploteppa Roša-ex" ef chatiyn.
b. Ef chafost melde âfry ef regliše rifo ef spooksoliy chatradišo. >
'Het lied gaat volgens de regels van de Spokanische zangtraditie.'
> Ef chafost melde âfry ef spooksoliy chatradišoecÿr regliše.

142.8

Voorz.uitdr.n kunnen in 5 groepen worden onderverdeeld, al naar gelang de reeks van elementen die ze bevatten:

I op basis van een infinitief
a. VZ - INFI - VZ
b. VZ - ef - INFI - VZ
II op basis van een substantief
c. VZ - SUBST - VZ
d. VZ - ef - SUBST - VZ
e. VZ - ef - SUBST
f. VZ - SUBST - TDW
g. SUBST - TDW
III op basis van een additief
h. ADD - VZ
i. ADD - TDW
IV op basis van een teg.dw.
j. TDW - VZ
V op basis van een volt.dw.
k. VDW - VZ

In de volgende paragrafen zullen de verschillende soorten voorz.uitdr.n nader bekeken worden.

142.9   ad § 142.8   a. Voorz.uitdr.n van het type VZ - INFI - VZ

Er is slechts één voorz.uitdr. die een infinitief zonder lidw. bevat:

K: blaffe 'eisen' > âfry blaffe tukst 'naar gelang van'

142.10   ad § 142.8   b. Voorz.uitdr.n van het type VZ - ef - INFI - VZ

Het Spokaans kent enkele voorz.uitdr.n op basis van een infinitief, voorafgegaan door een lidw. Deze voorz.uitdr.n behoren alle tot de categorie BETREKKING. De meest algemene zijn:

K: baniyle 'bang zijn voor' > luft ef baniyle kura 'uit angst/vrees voor'
K: cirre 'de gelegenheid geven' > furt ef cirre lef 'ter gelegenheid van'
K: lire 'vertrouwen' > fes ef lire ort 'vertrouwd met'
K: mennirre 'behoeven' > fes ef mennirre rifo 'ten behoeve van'
U: perke 'moeten' > fes ef perke rifo 'op voorwaarde van'
U: probare 'willen' > ber ef probare rifo 'ter wille van'

142.11

De toevoeging van het lidw. ef is weliswaar conform de regel die stelt dat nominaal gebruikte infinitieven van een lidw. moeten worden voorafgegaan (§ 50.35), maar desondanks hebben deze voorz.uitdr.n een sterk idiomatisch karakter vanwege het feit dat deze infinitieven achter een voorz. volgen. Normaliter staat het Spokaans dat niet toe, en moet er een genominaliseerde constructie gebruikt worden, zoals in:

(1) Óps melde ûqu ef ÿterftos enn ef liftkar taris.
'Ze zijn tegen het afbreken van de oude toren.'

Een vorm als * ûqu ef terfte is ongrammaticaal (zie § $$). De combinatie van voorz. + infinitief in de vormen van § 142.9-10 is dus een indicatie dat we hier met voorz.uitdr.n te maken hebben, en niet met pseudoreeksen, want in het laatste geval mogen we een nominalisatie als in (1) verwachten.

142.12   ad § 142.8   c. Voorz.uitdr.n van het type VZ - SUBST - VZ

Er zijn ruim 20 voorz.uitdr.n op basis van een subst. zonder lidw. De afwezigheid van dit lidw. is een indicatie dat we met een geïdiomatiseerde constructie te maken hebben. Zij behoren alle tot de categorie BETREKKING, behalve de 4 uitdrukkingen van windrichting (_); deze worden gerekend tot PLAATS EN BEWEGING:

A: blaffos 'eis' > tsazi blaffos rifo 'op bevel van'
C: ðônos-ÿrôm 'samenwerking' >
> lef ðônos-ÿrôm rifo/tukst 'in samenwerking met'
SC: gôrfjôc 'opdracht' > kaf gôrfjôc rifo 'in opdracht van'
C: kurakettos 'ruil' > lo kurakettos armt 'in ruil voor'
C: kvâmpos 'redenering' > fes kvâmpos armt 'op grond van'
A: lânt 'het aanwezig-zijn ( ontbreken' >
> lef lânt tukst 'in het bezit van ( verstoken van'
C: lôf 'genot' > lef lôf na 'onder het genot van'
C: loin 'richting' > fes loin helkara 'met het oog op; teneinde'
Aef: nutter 'noorden' > _ armt nutter fes 'in het noorden van'
C: nÿr 'maat' > fes nÿr rifo 'in/op de maat van'
Aef: opper 'oosten' > _ armt opper fes 'in het oosten van'
C: pallemux 'tegenspraak' > âfry pallemux lef 'in tegenspraak met'
A: pallesÿrtos 'tegenstelling' > lo pallesÿrtos helkara 'in tegenstelling tot'
C: pres 'druk' > lef pres pai '(fig.) onder druk van'
A: sompos 'gevolg' > pai sompos rifo 'als gevolg van'
C: šovos 'vertoning' > fes šovos rifo 'op vertoon van'
C: vober 'vormgeving' > zÿtâ vober rifo 'in de vorm van'
Aef: wefot 'westen' > _ armt wefot fes 'in het westen van'
A: ÿrfla'os 'begeleiding' > lóf ÿrfla'os rifo 'onder begeleiding van'
C: ÿrliriy 'vinger' > luft ÿrliriys (meervoud!) rifo '(fig.) aan de hand van'1
C: ÿrômos-ral 'medewerking' > lef ÿrômos-ral rifo 'met medewerking van'
Aef: zutter 'zuiden' > _ armt zutter fes 'in het zuiden van'

142.13

De afwezigheid van een lidw. gaat dikwijls een concrete interpretatie van deze uitdrukkingen tegen. Vergelijk de interpretatie als we een lidw. toevoegen:

a. abstract (voorz.uitdr.): fes loin helkara 'met het oog op'
b. concreet (pseudoreeks): fes ef loin helkara 'in de richting van'

a. abstract (voorz.uitdr.): lóf ÿrfla'os rifo 'onder begeleiding van'
b. concreet (pseudoreeks): lóf ef ÿrfla'os rifo 'gedurende de begeleiding van'

a. abstract (voorz.uitdr.): luft ÿrliriys rifo 'aan de hand van'
b. concreet (pseudoreeks): luft ef ÿrliriys rifo 'bij de vingers van'

142.14

In de meeste gevallen levert een concrete interpretatie na toevoeging van het lidw. semantische onzin op, vanwege de keuze van de voorz.s, zoals:

a. abstract (voorz.uitdr.): lef lôf na 'onder het genot van'
b. concreet (pseudoreeks): ? lef ef lôf na ? 'met het genot volgens'

a. abstract (voorz.uitdr.): armt opper fes 'in het oosten van'
b. concreet (pseudoreeks): ? armt ef opper fes ? 'aan het oosten in'

142.15   ad § 142.8   d. Voorz.uitdr.n van het type VZ - ef - SUBST - VZ

Er zijn eveneens ruim 20 voorz.uitdr.n op basis van een subst. met een lidw. Verscheidene van deze uitdrukkingen kunnen ook in concrete zin opgevat worden, en dan gedragen zij zich als gewone, productief geconstrueerde, pseudoreeksen. De meeste voorz.uitdr.n vallen onder de categorie BETREKKING, maar de met _ gemerkte vormen zijn van de categorie TIJD, en de met __ gemerkte vormen zijn van de categorie PLAATS:

Aef: achômm 'eigendunk' > ort ef achômm rifo 'in het voordeel van'
> ûqu ef achômm rifo 'in het nadeel van'
C: aderessôs 'adres' > helkara ef aderessôs rifo 'ter attentie van'
C: chatiyn 'wijs' > âfry ef chatiyn rifo 'op de wijs van'
C: cômbinašo 'combinatie' > fes ef cômbinašo lef 'in combinatie met'
A: dÿfos 'einde' > _ mintof ef dÿfos kura 'na afloop van'
C: eit 'oog' > na ef eit tu 'uit het oogpunt van, uit het feit dat'
C: fort 'tijd' > _ fes ef fort rifo 'ten tijde van'
C: gârp 'ban' > fes ef gârp rifo 'in de ban van'
C: krabé 'invloed' > tjâg ef krabé rifo 'onder invloed van'
A: lort 'kosten (mv.)' > miyr ef lort rifo 'ten koste van'
Cef: lurgiy 'midden' > fes ef lurgiy rifo 'te midden van'
C: omber 'schaduw' >
> __ fes ef omber rifo 'onder de rook van (in de nabijheid v. stad)'
C: pilo 'peil' > __ luft ef pilo rifo 'ter hoogte van (geografisch)'
C: quanka 'naam' > fes ef quanka rifo 'ten name van'
> mip ef quanka rifo 'uit naam van'
Aef: rûl 'gemoed, bui, geest' > âfry ef rûl rifo 'in de geest van'
C: situašo 'situatie' > fes ef situašo gâšâ 'in verband met; wegens'
C: sÿrt 'plaats' > fes ef sÿrt rifo 'in plaats van'
SC: vrôk 'wijze' > fes ef vrôk rifo 'in de trant van'
C: ypro 'voordeel' > armt ef ypro furt 'ten bate van'
SC: zôr 'hoede' > fes ef zôr rifo 'onder hoede van'
A: zviylfos 'reuk' > __ fes ef zviylfos rifo 'onder de rook van; in de
nabijheid van (een stad bijv.)'

142.16

De aanwezigheid van het lidw. maakt soms ook een concrete interpretatie mogelijk. Vergelijk de abstracte betekenis van de voorz.uitdr.n in a. met de concrete pseudoreeks (in de functie van voorz.bep.) in b.:

a. Do melde fes ef lurgiy rifo eft sértaros.
'Hij zit te midden van een verhuizing.'
b. Do feldre fes ef lurgiy rifo ef mittus.
'Hij zit in het midden van de kamer.'

a. Eup zâre fes ef omber rifo ef hupster fabrosÿr.
'Ze woont onder de rook van de grote industriestad.'
b. Eup feldre fes ef omber rifo ef prÿzafillus ðâftyiy.
'Ze zit in de schaduw van de majestueuze kastanjeboom.'

142.17

De voorz.uitdr.n in de a-zinnen (§ 142.16) kunnen door âs vervangen worden, maar de concrete pseudoreeksen in de b-varianten kunnen dat niet. Vergelijk:

a. Lerdu melde fes ef lurgiy rifo eft sértaros, ur Elsa melde âs eft luft=
koldrelira âlbos-kest.
'Lerdu zit temidden van een verhuizing, en Elsa zit temidden van een
allesomvattende verbouwing.'
b. Lerdu giffe fes ef lurgiy rifo ef sértmit, ur Elsa feldre âs ef kokmit.
'Lerdu staat in het midden van de woonkamer, en Elsa zit in de keuken.'

In b. drukt fes ef lurgiy een concreet punt "midden in de kamer" uit. Hier hebben we te maken met een gewone voorz.bep. zodat âs geacht wordt te refereren aan het voorz. fes.

142.18

Als een voorz.uitdr. niet meer als zodanig "gevoeld" wordt (en dus een pseudoreeks is), kan rifo door een genitief vervangen worden:

a. Lerdu melde fes ef lurgiy rifo eft sértaros. ??/
??/ * Lerdu melde fes eft sértarosecÿr lurgiy.
'Lerdu zit in het midden van/temidden van een verhuizing.'
b. Lerdu giffe fes ef lurgiy rifo ef sértmit. >
> Lerdu giffe fes ef sértmitecÿr lurgiy.
'Lerdu staat in het midden van de woonkamer.'

142.19

Het verschil tussen § 142.17-18 a. en b. blijkt uit de onderliggende structuren:

a. [fes ef lurgiy rifo] ef sértaros
b. fes [ef lurgiy rifo ef sértmit]

In a. vormt sértaros het fundament bij fes ef lurgiy rifo. In b. vormt lurgiy samen met sértmit het fundament bij fes.

142.20

Nog een voorbeeld van een voorz.uitdr. die in een meer concrete context niet meer als zodanig gevoeld wordt:

a. Droja Liocc poiro fes ef fort rifo ef Hupster Famiyn.
'Droja Liocc leefde ten tijde van de Grote Hongersnood.'
b. Petriy stindelira eft mimpit fes ef fort rifo sener was.'
'Petriy is een boek aan het schrijven in de tijd van zijn baas.'

Het voorz.-karakter van fes ef fort rifo in a. blijkt uit het feit dat we deze bepaling kunnen vervangen door het voorz. lóf 'gedurende'. Het concrete karakter van fes ef fort in b. blijkt uit de mogelijkheid om rifo door een gen.-constructie te vervangen: fes ef fort rifo sener was = fes sener waser fort.

142.21

Het verschil tussen a. en b. in de vorige paragraaf blijkt verder in het gebruik van het dode voorz. âs; dit dode voorz. kan de voorz.uitdr. in a. vervangen, maar in b. kan âs alleen maar zo geïnterpreteerd worden dat het corefereert met het eerder genoemde voorz. fes:

a. Do poiro fes ef fort rifo ef Hupster Famiyn, ur eup âs ef Kelte-
Scermvust.
'Hij leefde ten tijde van de Grote Hongersnood, en zij ten tijde van de
Boerenopstand.'
b. Do stindelira eft mimpit fes ef fort rifo sener gôrfjôcer, ur eup idem
âs sener zirrot.
'Hij is een boek aan het schrijven in de tijd van zijn opdrachtgever, en zij in
haar vakantie.'

142.22

Sommige voorz.uitdr.n kunnen ook concreet geïnterpreteerd worden, en dan kan er ambiguïteit ontstaan. Vergelijk:

Wetja zâlbinase ef letra helkara ef aderessôs rifo merater Plercô.
a. 'Wetja stuurt de brief ter attentie van de heer Plercô.'
b. 'Wetja stuurt de brief naar het adres van de heer Plercô.'

Bij betekenis a. is sprake van een brief die naar een bepaald bedrijf wordt gestuurd, en waarbij aan het adres is toegevoegd: hear mrt Plercô 't.a.v. de heer Plercô'; betekenis b. geldt als Wetja de brief naar het huisadres van de heer Plercô stuurt.
Betekenis a. is expliciet te maken door de vette voorz.uitdr. af te korten tot hear 't.a.v.'; betekenis b. kan expliciet gemaakt worden door voor een genitief i.p.v. het voorz. rifo te kiezen, of door aderessôs te vervangen door bijvoorbeeld sért-aderessôs 'huisadres':

Wetja zâlbinase ef letra helkara merater Plercôex ef aderessôs.
Wetja zâlbinase ef letra helkara ef sért-aderessôs rifo merater Plercô.

142.23   ad § 142.8   e. Voorz.uitdr.n van het type VZ - ef - SUBST

Hiervan zijn twee voorbeelden:

C: datumas 'datum' > kaf ef datumas A 'de dato A'
C: aderessôs 'adres' > kaf ef aderessôs B 'op [het adres] B'

Het gebruik van deze twee voorz.uitdr.n is beperkt: op de plaats van A staat altijd een datum, en op de plaats van B een adres, of in ieder geval een straatnaam. Dat deze twee uitdrukkingen als voorz.uitdr. beschouwd worden, komt doordat zij een echt voorz. vervangen: kaf A 'op A' en fes B 'in B'. Anderzijds wordt een constructie als fes ef sÿrt C 'in de stad C' (C = stedenaam) niet als voorz.uitdr. beschouwd, maar als een kwalificerende bepaling bij de stedenaam:

Do zâre fes ef sÿrt Amahagge. = Do zâre ber Amahagge.
'Hij woont in de stad Amahagge.' = 'Hij woont in Amahagge.'

De sequentie fes ef sÿrt is een pseudoreeks in de vorm van een voorz.bep.; de sequentie kaf ef aderessôs is een voorz.uitdr., optredend als een voorz.

142.24   ad § 142.8   f. Voorz.uitdr.n van het type VZ - SUBST - TDW

Van dit type zijn drie voorbeelden:

C: lenta 'term' > lef lentas, reppelira 'in termen van'
C: nÿr 'maat' > fes nÿrs, sompelira 'op de maat van; op de wijs van'
C: fjy 'beeld' > lo ef fjy, sompelira 'naar het voorbeeld van'

142.25

Merk op dat het teg.dw. voorafgegaan wordt door een komma; dit duidt erop dat het fundament van de voorz.bepaling die met deze voorz.uitdr. wordt gevormd, feitelijk een relatieve bijzin is. Vergelijk:

Aftel tu lénecû mittof lef lentas, reppelira quamps oft perdosz?
'Kun je dit in termen van winst en verlies uitdrukken?'
lett. "Kun je dit uitdrukken met termen die winst of verlies zeggen?"

Ef pâre-fes-chafost melde fes nÿrs, sompelira "Ploteppa Roša".1
'Het inhuldigingslied gaat op de wijs van "Losbandige Roša".'
lett. ".. gaat op de maten die "Losbandige Roša" volgen."

In het hedendaags Spokaans worden de vetgedrukte delen echter als eenheden beschouwd, syntactisch analoog aan een voorz.

142.26   ad § 142.8   g. Voorz.uitdr.n van het type SUBST - TDW

Van dit type zijn er twee voorbeelden:

A: tâgos 'herinnering' > tâgos cÿrtirelira 'ter herinnering aan'
C: ânkest 'angst' > ânkest lelperrelira 'uit angst voor'

142.27

Oorspronkelijk gaat het bij deze constructies om een voegwoordelijke bijzin, waarbij in het Nederlands het voegw. terwijl gebruikt moet worden. Vergelijk:

Do plâge dena nûgtor roza tâgos cÿrtirelira sener poirdÿf liftientur.
'Hij bewaart die verdroogde roos ter herinnering aan zijn overleden
grootmoeder.'
lett. ".. terwijl hij de herinnering helpt [aan] zijn overleden grootmoeder."

Do wencate ef sért lef cradef rajas lo ilba ânkest lelperrelira ef
chentamiy wâst.
'Hij blijft thuis met alle luiken dicht, uit angst voor het te verwachten
noodweer.'
lett. ".. terwijl hij angst heeft [voor] het te verwachten noodweer."1

Deze twee constructies zijn dermate gelexicaliseerd dat (i) een voorz. na het teg.dw. kan ontbreken, en (ii) het object dat bij dit teg.dw. hoort, ervóór kan staan. Voor een nadere analyse van zulke constructies wordt verwezen naar Frischert (1959).

142.28   ad § 142.8   h. Voorz.uitdr.n van het type ADD - VZ

Het Spokaans kent ruim 25 combinaties van add.n met een voorz. die als voorz.uitdr. kunnen fungeren. Enkele ervan zijn gemarkeerd met ? omdat zijn niet door iedereen als voorz.uitdr. worden geaccepteerd:

I:	carip pai	bedekt met[noot]
I:	caripiy pai	overdekt met
III:	chep tjâg	vervuld van
I:	?érpainiy ón	solidair met
I:	fÿkriyf fes	afkerig van
I:	gazeût ón	afgestemd op
I:	glado lef	blij met
III:	ideleltiy mip	ontdaan van[noot]
I:	jocc rifo	beladen met
I:	leltiy pai	begroeid met
I:	linnatt ón	te bevragen bij (in advertenties)
III:	luet ón	overeenkomstig aan, analoog aan
I:	montaiy kaf	gelijkwaardig aan/met
I:	montiy kaf	identiek aan
I:	natumt ón	afhankelijk van
I:	?nenatumt ón	onafhankelijk van
I:	?nenn yargeloh	schadelijk voor
I:	ôrgec luft	bedreven in, ervaren in
I:	?paralell lango	evenwijdig aan (meetkunde)
III:	peran pai	rijk aan, vol van, rijkelijk voorzien van
I:	?populerr furt	populair bij
I:	rikbi armt	rechts van
I:	rilko armt	links van
I:	ÿrlikzerfesiy lóf	gelijktijdig met
I:	ÿrraiy ón	verwant met
I:	zloffiy armt	beperkt tot

142.29

Het karakter van voorz.uitdr. komt duidelijk naar voren in de a-zinnen die geheel analoog aan de b-zinnen zijn geconstrueerd:

a. Ef pât leltiy pai cÿralo melde terat hârg ki.
'Het met mos begroeide pad is erg glibberig.'
b. Ef pât lef cÿralo melde terat hârg ki.
'Het pad met mos is erg glibberig.'

a. Kirro feldre fes ef mittus peran pai exotise ardekirs.
'We zitten in de kamer die vol staat met exotische planten.'
b. Kirro feldre fes ef mittus lef exotise ardekirs.
'We zitten in de kamer met exotische planten.'

a. Ef merater rikbi armt ef monercô melde kost follus.
'De man rechts van de burgemeester is mijn vader.'
b. Ef merater kusamat ef monercô melde kost follus.
'De man naast de burgemeester is mijn vader.'

142.30

De leden van de groep in § 142.28 zijn moeilijk te determineren, omdat veel additieven gecombineerd worden met een bepaald voorz., zonder dat er sprake is van een voorz.uitdr., ofwel, zonder dat de combinatie add. + voorz. in zijn geheel het karakter van voorz. heeft. Vergelijk:

a. Do melde bârÿr furt ef korsta. 'Hij is paars van woede.'
b. Do melde glado lef ef pamel. 'Hij is blij met het pakje.'

In a. is sprake van een combinatie van het add. bârÿr 'paars', gevolgd door het voorz. furt 'van' (samen een pseudoreeks); maar in b. wordt de combinatie glado lef 'blij met' als één frase gevoeld.

142.31

Dat glado lef als één frase, dus als een voorz.uitdr., gevoeld wordt, blijkt uit het feit dat het geheel door âs vervangen kan worden. Vergelijk:

a. Do melde iftam glado lef ef mimpit, tûre âs ef CD.
'Hij is wel blij met het boek, maar niet [blij met] de CD.'
b. * Do melde iftam aingry furt Hânes, tûre âs Mârje.
'Hij is wel kwaad op Hânes, maar niet [kwaad op] Mârje.'

In b. kan âs alleen corefereren met furt, maar niet met aingry furt. Daarom betekent deze zin: "hij is wel kwaad op Hânes, maar hij is niet op Mârje", wat semantische onzin is.1

142.32

Het twijfelachtige karakter van bijvoorbeeld populerr furt blijkt uit een zin als:

a. Ef pôp-artiys melde messe populerr furt ef jo ber Amahagge, tûre âs
ef jo ber Hirdo.
b. Ef pôp-artiys melde messe populerr furt ef jo ber Amahagge, tûre
idem âs ef jo ber Hirdo.
'De popartiest is vooral populair bij de jongeren in Amahagge, maar niet bij de
jongeren in Hirdo.'

In a. refereert het dode voorz. âs aan de gehele constructie populerr furt. Voor velen is dit niet acceptabel, omdat deze constructie niet als voorz.uitdr. beschouwd wordt.1 Het goede alternatief staat in b.: hier wordt furt door âs vervangen, terwijl het spoor idem het add. populerr vervangt.

142.33

Een voorz.uitdr. als glado lef 'blij met' kan met vele werkwoorden gecombineerd worden, een pseudoreeks als ÿrg lef 'vol met' niet:

(1) a. Do inue glado lef ef pamel helkara sener sientur.
b. ?? Do inue, meldelira glado lef ef pamel, helkara sener sientur.
'Hij rent blij met het pakje naar zijn moeder.'

(2) a. ?* Ef liskos tasse ÿrg lef helt rifonn ef kelbra.
b. Ef liskos tasse, [meldelira] ÿrg lef helt, rifonn ef kelbra.
'De fles valt, vol met melk, van de tafel.'

In (1a) wordt glado lef het liefst zo behandeld als het voorz. ðÿm in:

Do inue ðÿm ef pamel helkara sener sientur.
'Hij rent zonder het pakje naar zijn moeder.'

Een ondergeschikte bijzin als in (1b) (onderstreept), lijkt hier minder op zijn plaats. Daarentegen verdient zo'n bijzin bij de pseudoreeks ÿrg lef 'vol met' juist de voorkeur, waarbij (2a), analoog aan (1a), zo goed als ongrammaticaal is. Merk op dat het koppelwerkw. meldelira in (2b) weg mag blijven, maar dat er dan nog steeds sprake is van een bijzin, zij het een elliptische.

142.34

In § 150.$$ wordt het gebruik van het vrag.vnw. ÿriy? uitgelegd. Dit vrag.vnw. bevraagt een voorz., en is onvertaalbaar in het Nederlands. Bijvoorbeeld:

Ef mimpit melde ÿriy ef kelbra?
het boek ligt VZ? de tafel
'Het boek ligt waar met betrekking tot de tafel?'

Het antwoord kan zijn: "erop", "eronder", "ernaast", enz.

142.35

Ook voorz.uitdr.n kunnen met ÿriy? bevraagd worden; in a. geldt glado lef 'blij met' als voorz.uitdr. (§ 142.28; zie ook § 142.33), maar ÿrg lef 'vol met' in b. geldt niet als voorz.uitdr. In (1) staan normale bevestigende zinnen; in (2) staan de vragende varianten waarin de elementen glado lef en ÿrg lef door het vrag.vnw. ÿriy zijn vervangen:

(1) a. Do inuo glado lef ef pamel helkara sener sientur.
'Hij rende blij met het pakje naar zijn moeder.'
b. Ef liskos tasso ÿrg lef helt rifonn ef kelbra.
'De fles viel vol met melk van de tafel.'

(2) a. Do inuo ÿriy ef pamel helkara sener sientur? - Glado lef ef.
'VZ? het pakje rende hij naar zijn moeder?' - Er blij mee.'
b. Ef liskos tasso ÿriy ef helt rifonn ef kelbra? - * Ÿrg lef ef.
'VZ? de melk viel de fles van de tafel? - *Er vol mee.'

Een correct antwoord bij (2b) zou zijn: lef ef 'met' of ðÿm ef 'zonder'. De vraag kan dan vertaald worden als 'Viel de fles met of zonder de melk van tafel?' (ofwel: 'Zat er wel of geen melk in de fles toen deze van tafel viel?')

142.36

Add.n op -iy krijgen het meerv.suffix -m indien zij een bepaling vormen bij een meervoudig predikaat. Dit is uitgelegd in § 42.4, bijvoorbeeld:

(1) Óps sena ocÿrme choffiym. 'Ze gedragen zich rumoerig.'
(2) Ef tupplipers mešane ÿrlikzerfesiym.
'De reizigers komen gelijktijdig aan.'

Echter, als dergelijke add.n deel uitmaken van een voorz.uitdr. blijven zij onverbogen, want zij worden niet meer als "echte" add.n beschouwd; vergelijk (2) met:

(3) Ef tupplipers mešane ÿrlikzerfesiy lóf ef lorerdaters.
'De reizigers komen gelijktijdig met de kooplui aan.'

142.37

De vormen die in § 142.28 met een "?" zijn gemarkeerd, worden niet door iedereen als voorz.uitdr. geaccepteerd. Zij die zulke vormen als voorz.uitdr. gebruiken, zullen het add. onverbogen laten, maar zij die de voorkeur aan een pseudoreeks geven, zullen het add. (indien op -iy) een meerv.suffix geven. Vergelijk (1) uit de vorige paragraaf met:

(4) Óps sena ocÿrme érpainiy[m] ón ef mašeccs.
'Ze gedragen zich solidair met de slachtoffers.'

Kiezen we voor érpainiym, dan wordt (4) behandeld als een variant van Óps sena ocÿrme érpainiym. 'Ze gedragen zich solidair.', waaraan ón ef mašeccs als extra bepaling is toegevoegd.
Kiezen we voor érpainiy, dan wordt (4) behandeld als analoog aan Óps sena ocÿrme ûqu ef regliše. 'Ze gedragen zich tegen de regels.', dus als een constructie met een gewone voorz.bep. achter "gedragen".

142.38   ad § 142.8   i. Voorz.uitdr.n van het type ADD - TDW

Dit type wordt vertegenwoordigd door slechts één voorbeeld:

I: âšÿr 'oprecht' > âšÿr meldelira 'ten gunste van'

Bijvoorbeeld:

Do mipxolija âšÿr meldelira sener waler.
'Hij deed afstand ten gunste van zijn zoon.'

Deze voorz.uitdr. is in alle opzichten een idiomatisch geval: de oorspronkelijke betekenis van âšÿr ('oprecht') is niet meer terug te vinden in de voorz.uitdr., en ook in syntactisch opzicht past de voorz.uitdr. niet in een productieve constructie.

142.39   ad § 142.8   j. Voorz.uitdr.n van het type TDW - VZ

Een stuk of 10 voorz.uitdr.n zijn opgebouwd rond een teg.dw. Het gaat hier feitelijk om de morfologie van zulke deelwoorden (eindigend op -lira). In semantisch en syntactisch opzicht zijn zulke -lira-vormen gewone additieven, en zodoende verschillen de volgende constructies niet van de constructies die besproken zijn in § 142.28:

U: azje ón 'de knecht zijn van' >
> ?azjelira ón 'de knecht van; in dienst van (huishoudelijk personeel)'
U: cijaze ón 'gerelateerd zijn aan' > cijazelira ón 'gerelateerd aan'1
U: finne lef 'beginnen met' > finnelira lef 'met ingang van'
U: mikkelele luft 'in het belang zijn van' >
> ?mikkelelelira luft 'in het belang van'
U: mizzaðe pai 'krioelen/wemelen van' >
> ?mizzaðelira pai 'krioelend/wemelend van'
K: orte 'bijten' > ortelira fes 'belust op'
U: ÿrlikke ón 'gelijk zijn aan' > ÿrlikkelira ón 'gelijk aan'
U: zerfe 'kijken, zien' > zerfelira tygtja 'ten aanzien van; ten opzichte van'

142.40

Een aantal van deze constructies wordt niet door iedereen als echte voorz.uitdr.n beschouwd. Deze zijn gemarkeerd met ?. Hier geldt dus hetzelfde probleem als besproken in § 142.28. De met ? gemarkeerde constructies zijn alle verwant aan een werkw. dat samengaat met hetzelfde voorz. Daarom worden de -lira-vormen sterk gevoeld als productieve teg.dw.-afleidingen van deze werkwoorden. Bijvoorbeeld:

a. Ef kokmit mizzaðe pai ef zôlers. 'De keuken wemelt van de vliegen.'
b. ? Tu closât ef miflifs rifo ef kokmit mizzaðelira pai ef zôlers.
'Je moet de ramen van de keuken die wemelt van de vliegen dichtdoen.'

142.41

Vergelijk:

c. Tu kaftât ef âbonementa finnelira lef 1 ogust.
'Je moet het abonnement met ingang van 1 augustus betalen.'

In b. wordt mizzaðelira pai door velen als een relatieve -lira-constructie opgevat, zodat die door een komma van de hoofdzin gescheiden moet worden:

b'. Tu closât ef miflifs rifo ef kokmit, mizzaðelira pai ef zôlers.

In c. kan finnelira lef syntactisch gelijkgesteld worden aan een voorz. als hurtos 'vanaf'. Zouden we finnelira lef opvatten als een relatieve teg.dw.-constructie (analoog aan b.) dan zouden we krijgen:

c'. ? Tu kaftât ef âbonementa, finnelira lef 1 ogust.
'Je moet het abonnement betalen, dat begint met 1 augustus.'

Zin c'. is semantisch vreemd, omdat een abonnement bezwaarlijk "met 1 augustus" kan beginnen. Hier moeten we voor het voorz. hurtos 'vanaf' of kaf 'op' kiezen.

142.42

De teg.dw.constructies in § 142.39 die dermate gelexicaliseerd zijn dat ze zeer sterk als voorz.uitdr.n gevoeld worden, kunnen door âs vervangen worden, zoals in:

(1) Tek melde ortelira fes âtventuriy, tur Ôrs melde âs nocmesz.
'Tek is belust op avontuur, maar Ôrs is belust op rampen.'

Vergelijk (1) met (2) waarin ortelira zijn letterlijke betekenis heeft behouden:

(2) Ef uasz ortelira fes ef torozaÿs, ur ef ÿndres idem âs ef ritt.
'De ganzen staan in de rozestruiken te bijten, en de eenden in het riet.'

In (2) vervangt âs alleen het voorz. fes, terwijl het predikaat ortelira door het spoor idem is vervangen.

142.43

Teg.dw.n die het karakter van een add. hebben, worden voor het meerv. gemarkeerd met -n of -m (Hoofdstuk 42), zoals:

Ef tubôsz melde ÿtineliran. 'De vrouwen zijn zwanger.'
Óps sena ocÿrme simajeliram. 'Ze gedragen zich achterbaks.' (zie § 42.4)

Dergelijke meervoudsmarkeringen blijven achterwege als een teg.dw. deel uitmaakt van een voorz.uitdr., zoals:

Óps melde ortelira fes âtventuriy. 'Ze zijn belust op avontuur.'

142.44

Veel voorz.uitdr.n uit § 142.39 kunnen niet gecombineerd worden met het koppelwerkw. melde, omdat zij afgeleid zijn van een werkw. met verwante betekenis, bijvoorbeeld:

a. Ef marâs rifo lelmo rélâft ÿrlikke ón ef tiyn rifo bô sgûla.
b. * Ef marâs rifo lelmo rélâft melde ÿrlikkelira ón ef tiyn rifo bô sgûla.
'De kleur van deze vaas is gelijk aan de kleur van die schaal.'

Omdat ÿrlikke ón 'gelijk zijn aan' betekent, wordt de koppelwerkw.-constructie * ef melde ÿrlikkelira ón verdrongen. Vergelijk dit met de constructie ef melde ortelira fes 'belust zijn op', die niet verdrongen wordt door orte fes, omdat dit 'bijten in' betekent; ortelira is gelexicaliseerd en daarom blijft verdringing achterwege.

142.45

Bij de werkwoorden azje ón 'de knecht zijn van', cijaze ón 'gerelateerd zijn aan' en ÿrlikke ón 'gelijk zijn aan' is ón een determinant (die een echo markeert). In de hoedanigheid van voorz.uitdr. bevatten azjelira ón, cijazelira ón en ÿrlikkelira ón echter géén determinant maar een gewoon voorz. ón. Dit blijkt onder meer uit het feit dat ón nu door het dode voorz. âs vervangen kan worden, bijvoorbeeld:

Ef ten systemms cijazelira ón wâlkân melde efišenta terat dus ef ten
tiyns ÿrlikkelira âs wâlkân.
'De twee aan elkaar gerelateerde systemen zijn efficiënter dan de twee aan
elkaar gelijke systemen.'

Bij de werkwoorden moet ón herhaald worden:

Tem ten systemms cijaze ón wâlkân, tûre ÿrlikke ón/*âs wâlkân.
'Deze twee systemen zijn gerelateerd aan elkaar, maar niet gelijk aan elkaar.'

142.46   ad § 142.8   k. Voorz.uitdr.n van het type VDW - VZ

Een stuk of 20 voorz.uitdr.n hebben als basis een volt.dw. Het idiomatische karakter komt hier goed tot uitdrukking omdat het volt.dw. altijd gevormd is met het suffix -or, terwijl er geen sprake is van een attributieve bepaling maar van een bijstelling; zie ook Blok 101.3. In § 101.7-8 zijn de volgende constructies uitgelegd:

(1) a. attributief eft lâverfutor krur
'een beschilderde muur'
b. bijstelling concr.enk. eft krur, lâverfutØ tjâg mindefit kôbos
'een muur, beschilderd met rode zonnen'
c. bijstelling concr.mv. ef krurs, lâverfutâx tjâg mindefit kôbos
'de muren, beschilderd met rode zonnen'

142.47

Vergelijk nu:

(2) a. * eft krur[,] lâverfutor tjâg mindefit kôbos
'een muur, beschilderd met rode zonnen'
b. eft krur flyrror tjâg mindefit verfu 'een muur besmeurd met rode verf'

Constructie (2a) is ongrammaticaal, omdat hier een bijgesteld volt.dw. (zonder suffix) vereist is (vgl. (1b)). Zin (2b) is echter correct omdat het onderstreepte deel als voorz.uitdr. beschouwd wordt, en daarom analoog is aan:

(3) eft krur lef mindefit verfu [kaf ef] 'een muur met rode verf [erop]'

142.48

Waarom (2a) niet acceptabel is en (2b) wel, is moeilijk te verklaren. Wel is er een tendens merkbaar om steeds meer volt.dw.n op -or samen met een voorz. als voorz.uitdr. analoog aan flyrror tjâg te gebruiken. Wellicht is in de toekomst een constructie als (2a) wel acceptabel geworden. Deze tendens kan verklaard worden door het feit dat volt.dw.n op -or normaliter nooit op een dergelijke positie voor kunnen komen, zodat zulke constructies gemarkeerd zijn, en dan gemakkelijk als idioom opgevat kunnen worden.
Merk op dat het bestaan van voorz.uitdr.n met een volt.dw. op -or niet verhindert dat ook een bijgesteld volt.dw. gebruikt kan worden. Naast (2b) kunnen we dus ook zeggen:

eft krur, flyrr tjâg mindefit verfu 'een muur, besmeurd met rode verf'
ef krurs, flyrrâx tjâg mindefit verfu 'de muren, besmeurd met rode verf'

Zulke zinnen zijn analoog aan (1b) en (1c).

142.49

De volgende voorz.uitdr.n met een volt.dw. op -or zijn acceptabel:

K: caribe lef 'bedekken met' > caribor lef 'bedekt met'1
K: cijazare ón 'relateren aan' > cijazaror ón 'gerelateerd aan'2
K: cijazéte ón 'betrekken bij' > cijazétor ón 'betrokken bij'
K: cÿrbare rifo 'voorzien van' > cÿrbaror rifo 'voorzien van'
K: destinere furt 'bestemmen voor' > destineror furt 'bestemd voor'
K: fesveve tjâg 'doorspekken/larderen met' >
> fesvevor tjâg '(fig) doorspekt/gelardeerd met'
K: flyrre tjâg 'besmeuren met' > flyrror tjâg 'besmeurd met'
K: idelelde mip 'ontdoen van' > ideleldor mip 'ontdaan van'3
K: idezillare ón 'blootstellen aan' > idezillaror ón 'blootgesteld aan'
U: kasole rifo 'bezeten zijn door' > kasolor rifo 'bezeten zijn door/van'
K: kette-mip furt 'opdragen aan' > kettor-mip furt 'opgedragen aan'
K: lâcÿrbare rifo 'uitrusten met; voorzien van' >
> lâcÿrbaror rifo 'uitgerust met; voorzien van'
K: lâmunke tjâg 'behangen met' > lâmunkor tjâg '(lett.) behangen met'
K: mipfrenvue helkara 'verbasteren tot'
> mipfrenvuor helkara 'verbasterd tot'
E: monentare lo 'ontaarden in; verworden tot' >
> monentaror lo 'ontaard in; verworden tot'
K: myzâlare mip 'verlossen van (baby; ook fig.)' >
> myzâlaror mip 'verlost van (alleen fig.)'
K: traplole furt 'veroordelen tot' > traplolor furt 'veroordeeld tot'
K: tume-mip 'ontlenen aan' > tumor-mip ón 'ontleend aan'
K: uše furt 'gebruiken voor; besteden aan' >
> ušor furt 'gebruikt voor; besteed aan'
K: ÿchisre tjâg 'versieren/decoreren met' >
> ÿchisror tjâg 'versierd/gedecoreerd met'
K: ÿrfótare ón 'aanpassen aan' > ÿrfótaror ón 'aangepast aan'

Bij de werkwoorden cijazare ón, cijazéte ón, idezillare en ÿrfótare ón is ón een determinant (die een echo markeert). Bij de overeenkomende voorz.uitdr.n is ón een voorz. Zie ook § 142.45.

142.50

Als een volt.dw. op -or deel uitmaakt van een voorz.uitdr., kan dit volt.dw. voorafgegaan worden door het werkw. melde:

(1) Melkari kirro melde myzâlaror mip dena iftšormt hânc.
'Eindelijk zijn we verlost van deze vervelende vent.'

Hier is melde een zelfst. werkw., analoog aan:

Melkari kirro melde ðônosef sener frints.
'Eindelijk zijn we samen met onze vrienden.'

142.51

Vergelijk (1) hierboven met een ongrammaticale constructie als:

(2) * Melkari kirro melde zrâg1/zramor/zramâx mip ef kenk uchafmrâ.
'Eindelijk zijn we bevrijd uit de benarde situatie.'

Als met (2) een passief in de volt.tijd bedoeld wordt, dan is de enige juiste oplossing het gebruik van het suffix -a, gevolgd door -lije:

(2') Melkari blul zramalije kiyrôe mip ef kenk uchafmrâ.
eindelijk SPOOR bevrijden-DT-SxO wijPASS uit de benarde positie

142.52

Overige voorz.-vervangende uitdrukkingen

Een aantal constructies die in het Nederlands als voorz.uitdr.n zouden kunnen gelden, worden in het Spokaans vertaald met een voorz.bep. achter het variabele deel. Soms is het variabele deel zelf ook een voorz.bep. Enkele voorbeelden:

I. Twee voorz.bepalingen

lef ... fes ef pallezerfi 'vergeleken bij ...'
tukst ... luft ef 'met inbegrip van ...'
rifo ... fes wóna 'ten noorden van ...'
rifo ... fes ideóna 'ten zuiden van ...'
rifo ... fes jag-wóna 'ten noordoosten van ...'
rifo ... helkara rikbi-kôbotass 'ten noordwesten van ...'
rifo ... helkara šark-col 'ten zuidoosten van ...'
rifo ... helkara rilko-kôbotass 'ten zuidwesten van ...'

142.53

Daar rifo deel uitmaakt van een geïdiomatiseerde constructie, kan het niet door een gen.-bepaling vervangen worden. Vergelijk enerzijds a. met de correcte variant b., en anderzijds c. met de ongrammaticale variant d.:

a. Ef pétempos rifo ef arâbe-ferdu fes ef kul melde luktiy. =
b. = Ef arâbe-ferduecÿr pétempos fes ef kul melde luktiy.
'De overtrek van de tuinstoel in de schuur is doorweekt.'
c. Ef hordâ kôtagjes rifo Fonistâ fes jag-wóna melde fara póbaros.
'Het mooie landhuis ten noordoosten van Fonistâ staat te koop.'
d. * Fonistâex ef hordâ kôtagjes fes jag-wóna melde fara póbaros.

142.54   II. Subst. + voorz.bepaling

... âst ef urâðos 'in weerwil van ...; niettegenstaande ...'
... dalotoje ef 'afgezien van ...'
... armt gurt-gÿp 'ten oosten van ...'
... armt kÿl-gÿp 'ten westen van ...'

III. Bijzonder geval

... ÿréstelira 'uit medelijden met ...'

Hierbij wordt het variabele deel gevolgd door een teg.dw.

142.55

Als het Spokaans ook achterzetsels (postposities) zou kennen, zouden de vormen in § 142.52 alle gerekend kunnen worden tot de groep van "achterzetsel-uitdrukkingen". Er is dan een analogie in de trant van:

âfry ef kelde-vro'egios 'volgens de gebruiksaanwijzing'
luft ÿrliriys rifo ef kelde-vro'egios 'aan de hand van de gebruiksaanwijzing'
vs.
¢ ef bidalos lef1 'met de regen'
ef bidalos dalotoje ef 'afgezien van de regen'

Omdat achterzetsels niet bestaan, worden achterzetsel-uitdr.n evenmin als zodanig erkend. De vormen in § 142.52 worden daarom beschouwd als idiomatische uitdrukkingen.

142.56   Uitbreking

Uitbreking, zoals besproken in § 141.145-148, is ook mogelijk bij voorz.uitdr.n. Vergelijk:

(1) a. Dena zeces, gress nert zâravy fes ef.
'Dit dorp, daarin wil ik niet wonen.'
b. Dena zeces, gress nert zâravy armt nutter fes ef.
'Dit dorp, in het noorden daarvan wil ik niet wonen.'

142.57

De grammaticaliteit van (1b) uit de vorige paragraaf is echter geen bewijs dat het vetgedrukte deel daadwerkelijk een voorz.uitdr. is. Vergelijk (1b) met:

(1) c. Dena zeces, gress nert zâravy fes ef clobjiyt rifo ef.
'Dit dorp, in de nieuwbouw daarvan wil ik niet wonen.'

In (1c) is het vetgedrukte deel geen voorz.uitdr. We hebben hier dan ook niet te maken met een uitbreking van het fundament dena zeces uit de voorz.bep. fes ef clobjiyt rifo dena zeces, maar van een uitbreking uit de voorz.bep. rifo dena zeces.

142.58

In § 141.149 is besproken hoe in meer formele schrijftaal een gehele voorz.bep. vooraan de zin geplaatst kan worden, waarbij deze in gepronominaliseerde vorm verderop in de zin herhaald wordt. Dergelijke constructies zijn echter nauwelijks mogelijk bij voorz.uitdr.n., en al helemaal niet als het herhaalde gedeelte geen voorz.uitdr. is. Vergelijk (1) in de vorige paragrafen met:

(2) a. Fes dena zeces, gress nert zâravy fes ef.
'In dit dorp, daarin wil ik niet wonen.'
b. ?? Armt nutter fes dena zeces, gress nert zâravy armt nutter fes ef.
'In het noorden van dit dorp, in het noorden daarvan wil ik niet wonen.'
c. ?? Fes ef clobjiyt rifo dena zeces, gress nert zâravy fes ef clobjiyt
rifo ef.
'In de nieuwbouw van dit dorp, in de nieuwbouw daarvan wil ik niet
wonen.'

De complexiteit van de vette zinsdelen in (2b) en (2c) verhindert de herhaling ervan, omdat de gehele zin er traag en onnatuurlijk door wordt. Daarentegen leent een kort woordje als fes in (2a) zich wel goed voor een herhaling.

NOTEN NOTEN NOTEN

[1]Een bekend cabaretliedje uit de jaren vijftig, dat vanwege de frase .. ur fes tof óps hude, tur fes kÿl óps stude '.. en overdag staan ze in de houding (nl. soldaten), maar in de nacht neuken ze' jarenlang op de censuurlijst heeft gestaan.

[2]Vergelijk de letterlijke uitdrukking armt ef hent rifo 'aan de hand van', zoals in: Ef efanty farte rala armt ef hent rifo sener sientur helkara ef misan 'Het kind loopt aan de hand van zijn moeder mee naar de winkel'. Armt ef hent rifo wordt door de meeste Spokaniërs niet als een voorz.uitdr. beschouwd.

[3]Zie ook § 142.7 (2), en de voetnoot daarbij.

[4]Merk op dat 'angst hebben voor; bang zijn voor' in het moderne Spokaans uitgedrukt wordt met het trans.werkw. baniyle, en niet met de perifrastische constructie * ef lelperre ânkest [furt].

[5]Zie ook caribor lef in § 142.49.

[6]Zie ook ideleldor mip in § 142.49. Volgens Kojen-Pôt (1980) moet ideleltiy beschouwd worden al een onregelmatig volt.dw., dat in alle opzichten equivalent is aan de regelmatige tegenhanger ideleldor.

[7]Een correct alternatief voor (2b) is bijvoorbeeld: (i) Do melde iftam aingry furt Hânes, tûre idem/ôc âs Mârje. In (i) wordt het add. aingry herhaald middels het spoor idem of het spoor ôc. Het gebruik van idem en ôc als vervangers van een add. is uitgelegd in § 132.45/61.

[8]Sprekers die vinden dat populerr furt geen voorz.uitdr. is, kunnen zin a. ook zo interpreteren dat âs alleen het voorz. furt vervangt, zodanig dat populerr geen element in het tweede deel na de komma is. Zin a. heeft dan als onderliggende structuur: Ef pôp-artiys melde messe populerr furt ef jo ber Amahagge, tûre melde furt ef jo ber Hirdo. 'De popartiest is vooral populair bij de jongeren in Amahagge, maar is er niet voor de jongeren in Hirdo.'

[9]Zie ook cijazaror ón in § 142.49.

[10]Zie ook carip pai in § 142.28.

[11]Zie ook cijazelira ón in § 142.39.

[12]Zie ook ideleltiy in § 142.28.

[13]Zrâg is het onregelmatige volt.dw. van zrame 'bevrijden'; dit mag als alternatief van de regelmatige vormen gebruikt worden (§ 101.45).

[14]Dit is een geconstrueerde, hypothetische, vorm ter vervanging van het correcte lef ef bidalos, teneinde een - niet bestaand - achterzetsel te illustreren.