8. Werkwoorden

83. Morfologie van werkwoorden

83.1   Werkwoordvorming d.m.v. affigering van een niet-werkwoord

In het Spokaans kan d.m.v. een grammaticaal affix een werkwoord uit een niet-werkwoord gevormd worden. Het niet-werkwoord kan zijn:

1. een substantief (vanaf § 83.1)
2. een additief (§ 83.12-13)
3. een voorzetsel (§ 83.14)
4. een voegwoord (§ 83.15)
5. een nominaal of lexicaal affix (vanaf § 83.16-17)
6. een voornaamwoord (Blok 71.8, § 72.47 en § 73.8)

83.2   ad § 83.1   A. Werkwoord uit een substantief

De meest elementaire (en productieve) methode om van een substantief een werkwoord te vormen is door toevoeging van het verbale suffix -e (pronominale -e, zie § 81.1). Bijvoorbeeld:

Intrans.:

ef afdrâk ~ afdrâke ef ânkest ~ ânkeste ef cûnðiyt ~ cûnðiyte ef slapelsat ~ slapelsate

de woekering ~ woekeren; tieren de angst ~ angst hebben de bereidheid ~ bereid zijn het bed ~ naar bed gaan

Van cûnðiyte is weer afgeleid: ef cûnðiytos. Dit abstr. substantief is synoniem met cûnðiyt (-os-afleiding, zie § 20.18).

Obtrans.:

ef finn ~ finne ef drém ~ dréme ef uokk ~ uokke ef rutôs ~ rutôse ef trojy ~ trojye ef prusot ~ prusate ef ÿroff ~ ÿrofe ef fotel ~ fotele

het begin ~ beginnen de droom ~ dromen de rook ~ roken (v. sigaret) de zee, oceaan ~ uitspreiden de zede ~ mores leren; tot de orde roepen de rivier ~ verbannen de wals ~ walsen; pletten de fout ~ één fout maken

	Sommige grammatici menen, dat finne niet is afgeleid van finn, maar net andersom. Er zijn inderdaad voorbeelden van werkwoorden waarvan een substantief d.m.v. pron.-e-deletie is afgeleid (zoals wertye > werty). Zie ook § 20.32.
	Vergelijk ook uokjame (§ 83.51).
	Vergelijk ook fotelare (§ 83.23).

Semtrans.:

• ef mux ~ muxe     de taal ~ spreken; zich uitdrukken

Zie ook § 20.32.

Uit bovenstaande voorbeelden blijkt dat er bij sommige verbalisaties lexicalisatie optreedt (zoals bij ef rutôs > rutôse). Ook kunnen er kleine spelling-variaties opdoemen (ef prusot > prusate en ef ÿroff > ÿrofe).

83.3

Zeer uitzonderlijk zijn de verbalisaties van substantieven die zelf reeds d.m.v. -os van een werkwoord zijn afgeleid. Bijvoorbeeld:

Obtrans.:

jÿzoe ~ jÿzoos ~ jÿzooše perke ~ perkos ~ perkoše

opslaan ~ opslag ~ hamsteren moeten ~ noodzaak ~ noodzaken

Let op dat in deze gevallen de s van -os verandert in š.

83.4

Soms valt de eindvocaal van het substantief weg, als -e toegevoegd wordt:

Obtrans.:

ef barera ~ barere ef pleko ~ pleke ef ÿkaô ~ ÿkae-fes

de afrastering ~ versperren het zand ~ schuren (verf, hout) de vesting ~ omsingelen

Het werkwoord *ÿkae (zonder -fes (in)) komt niet voor (zie § 83.29). Vergelijk ook ÿkaqure (§ 83.51).

Intrans.:

ef krântsa ~ krântse

de doorwaadbare plaats ~ [met paard] een   rivier/beek doorwáden/oversteken

Semtrans.:

• ef aniâ ~ prap anie     het vermaak ~ zich vermaken

83.5

Een tweede elementaire methode om van een substantief een werkwoord te vormen is door toevoeging van het suffix -are. Bijvoorbeeld:

Intrans.:

ef sért ~ sértare ef slapelsat ~ slapelsatare

het huis ~ verhuizen het bed ~ overnachten

Obtrans.:

ef ânkest ~ ânkestare ef ecron ~ ecronare [fes] ef pémah ~ pémahare

de angst ~ beangstigen; bang maken de kroon ~ kronen [tot] de hoon, smaad ~ versmaden; met smaad behandelen

Van slapelsat en ânkest zijn ook werkwoorden op -e afgeleid (zie § 83.2). Daarom wordt er in verscheidene grammatica's van uit gegaan dat de -are-vormen niet van het substantief, maar van de (reeds afgeleide) werkwoorden op -e zijn afgeleid. Inderdaad kennen veel werkwoorden een -are-variant (zie § 83.23).

83.6

Soms valt de eindvocaal van het substantief weg, of wordt deze gewijzigd, als -are toegevoegd wordt. Als de eindvocaal reeds een a is, zouden we ook kunnen zeggen dat het suffix -re toegevoegd is:

Intrans.:

ef kolofâ ~ kolafare ef proba ~ probare ef silenco ~ silencare ef jeji ~ jejare [beri]

de winter ~ naar de wintersport gaan; op wintersport zijn de opzet, moedwil ~ willen de stilte ~ stil zijn het bankbiljet ~ verplicht zijn [om te]

Obtrans.:

ef biynðe ~ biynðare ef crusa ~ crusare ef ðÿny ~ ðÿniare

het verband; de zwachtel ~ verbinden; zwachtelen het kruis ~ kruisigen de prijs ~ prijsgeven

Een bijzonder geval is:

Obtrans.:

• ef kinner ~ kinnare     de landkaart ~ in kaart brengen

Voor deze afleiding zijn drie verklaringen, waarvan de eerste de meest aannemelijke is:

1. De oorspronkelijke afleiding van kinner is *kinnerare, dat onder invloed van haplologie gereduceerd is tot kinnare;
2. De oorspronkelijke afleiding van kinner is *kinnere, waarin -ere als gereduceerde variant van -are geïnterpreteerd is, met als gevolg dat er een hypercorrecte (ongereduceerde) vorm kinnare is ontstaan (voor -are/-ere zie § 83.7);
3. Het oorspronkelijke substantief was *kinnar. Hiervan is op productieve wijze kinnare afgeleid. In het substantief is de a onder invloed van het gefixeerde accent op de i, gereduceerd tot e.

83.7

Een gereduceerde vorm van -are is -ere. Deze wordt soms gebruikt als het afleidende substantief een gefixeerd accent draagt. Bijvoorbeeld:

Intrans.:

ef poll ~ pollere ef misst ~ misstere

de windvlaag ~ waaien de briket (v. steenkool) ~ briketten stoken

Vergelijk: coc ~ cocare     cokes ~ cokes stoken.

Obtrans.:

• ef hégg ~ héggere     het kogelgat; de bres ~ bestoken; beschieten

In enkele gevallen komt -ere in een woord met variabel accent voor:

Obtrans.:

• ef poert ~ poertere     de hoge muur ~ restaureren (v. oude gebouwen)

Overigens komt de uitgang -ere ook veelvuldig voor bij Latijnse en Franse leenwoorden, zoals:

côntrolere demonstrere

controleren demonstreren

In dergelijke woorden klinkt -ere als [ÿje].

83.8

Het productieve circumfix lâ--e betekent 'voorzien van', en kan aan een groot aantal substantieven gehecht worden. Alle aldus ontstane werkwoorden zijn obtrans. Bijvoorbeeld:

ef sel ~ lâsele ef sut ~ lâsute ef bû ~ lâbûe ef gum ~ lâgume ef âsfâlt ~ lââsfâlte ef lÿnt ~ lâlÿnte

het zout ~ zouten het kostuum ~ kostumeren de boei, ton ~ betonnen (v. vaarwater) het rubber ~ coveren (autobanden v. nieuw rijvlak voorzien) het asfalt ~ asfalteren de lijn ~ liniëren; van lijnen voorzien

Omdat ook het werkwoord lÿnte bestaat, zouden we lâlÿnte ook kunnen beschouwen als afgeleid van lÿnte (zie § 83.20).

Het prefix lâ- dient ook voor de transitivering van intrans.werkwoorden. Zie hiervoor § 80.17-19. Bovendien kan lâ- samen met het suffix -or een additief uit een substantief vormen, zoals:

ef sut ~ lâsutor ef lÿnt ~ lâlÿntor ef belk ~ lâbelkor

het kostuum ~ gekostumeerd de lijn ~ gelinieerd de vrucht ~ vruchtdragend

In § 41.18 is erop gewezen dat veel additieven gevormd met lâ-or ook beschouwd kunnen worden als een volt.dw., zoals:

• lâsute ~ lâsutor     kostumeren ~ gekostumeerd

83.9

Het productieve circumfix ide--e betekent 'verwijderen; weghalen' en kan aan veel substantieven gehecht worden. Bijna alle aldus ontstane werkwoorden zijn obtrans. Ide--e is het antoniem van lâ--e (voor zover er geen lexicalisatie optreedt). Bijvoorbeeld:

Intrans.:

• ef kles ~ ideklese     het gras ~ onkruid wieden

Obtrans.:

ef cârbon ~ idecârbone ef smyl ~ idesmyle ef vetse ~ idevetsée

de koolstof ~ ontkolen de boshut ~ uit een woning/kamer gezet worden het boord (v. schip) ~ ontschepen

Veel substantieven kennen reeds een verbale afleiding zonder ide-. In dat geval kan de ide-vorm ook beschouwd worden als een afleiding van een werkwoord (zie § 83.19). Vergelijk:

• ef flecs ~ flecse ~ ideflecse
  het vuur ~ vuur geven; stoken ~ temperen

83.10

Het archaïsche, tegenwoordig improductieve prefix bza- (met als variant bze-) betekende oorspronkelijk 'doen'. Het dient voor de verbalisatie van enkele substantieven die op een a of e eindigen. De "toevallige" eind-e wordt na verbalisatie met bza- of bze- dan de pron.-e. Voor de eind-a geldt dat deze in een pron.-e verandert. Bijvoorbeeld:

Obtrans.:

ef éa ~ bzaée ef coe ~ bzagoe   ef vure ~ bzeure

het houvast; de grip ~ vangen lei voor het doorgeven van [geheime] berichten (in   oorlogstijd) ~ uiteenzetten; interpreteren afwezig persoon over wie gesproken wordt ~   ~ 1 betreffen; 2 verzuimen

Intrans.:

• ef ûtra ~ bzaûtre     het ontstaan ~ ontstaan

Het archaïsche karakter van bza-/bze- blijkt ook uit de zogenoemde consonantharmonie die in het Oerspokaans (en tegenwoordig nog in het Pegrevisch) voorkwam: veel woorden bezaten óf alleen stemloze, óf alleen stemhebbende consonanten, en bovendien waren in sommige gevallen ook eigenschappen als "explosief" of "fricatief" relevant bij de consonantharmonie. De oorspronkelijk stemhebbende explosief c van coe is onder invloed van de stemhebbende fricatieve cluster in bza- eveneens een stemhebbende fricatief geworden (c > g: bzagoe).

De v van vure is na prefigering een [w] geworden (niet geschreven). Deze verandering van stemhebbende [v] naar stemloze [w] is schijnbaar in tegenspraak met wat hierboven in voetnoot 10 beweerd is. Onder invloed van de stemhebbende cluster in bze- zouden we zeker de stemhebbende fricatief [v] verwachten (dus *bzevure), maar dit is niet zo omdat hier een proces van bilabialisatie (v wordt bilabiale w) het proces van stemtoevoeging verdrongen heeft.

83.11

Een grote groep Spokaanse werkwoorden is met een onregelmatig affix van een substantief afgeleid. We volstaan met enkele voorbeelden:

Intrans.:

ef fort ~ prap fortasse ef koles ~ kolesÿne ef loa ~ loatite ef koba ~ prap kobature lef ef pleko ~ plekote

de tijd ~ zich haasten de school ~ op school zitten; school gaan de goede∩slechte bui ~ zich inbinden, beheersen de zelfopoffering ~ zich verdiepen in het zand ~ verzanden (lett.)

Voltrans.:

• ef koles ~ koleste     de school ~ onderwijzen

Obtrans.:

ef bax ~ baxeske ef ðiyc ~ ðiycyne ef eggo ~ eggote ef verfu ~ verfute ef mofla ~ mofle ef tjel ~ tjelfe ef texos ~ texoske

het oordeel ~ oordelen over de deuk ~ inbreuk maken op de echo ~ verklikken de verf ~ verven; schilderen het zaaisel ~ zaaien de straf ~ straffen het geknip, knipsel ~ verpesten; verknoeien

Sommige grammatici beschouwen -tite als (restant van) een werkwoord. In dat geval moet loa ~ loatite bij § 83.50 ondergebracht worden.

	Voor het suffix -ÿne, zie § 83.25.
	Ef loa is een ideoantoniem, zie Hoofdstuk 161.
	-ture drukte oorspronkelijk een causatief uit ('laten'). Het is nu improductief en in combinatie met substantieven komt het verder niet voor. Zie ook kirture (§ 81.18).
	Het suffix -te komt relatief vaak voor (vooral na een vocaal); daarom valt er iets voor te zeggen om -te als variant van -e te beschouwen.
	Er zijn ook argumenten te bedenken waarom mofla afgeleid zou kunnen zijn van mofle. In dat geval hoort mofla ~ mofle thuis in § 20.32.
	Texos is reeds een afleiding van texe (knippen). Vergelijk ook § 83.3.

83.12   ad § 83.1   B. Werkwoord uit een additief

De productieve verbale afleidingen van additieven zijn reeds besproken in Hoofdstuk 44. Ook resultatieve additieven kunnen geverbaliseerd worden: zie § 63.40-51.
Veel additieven kennen echter (ook) een onregelmatige verbalisatie, al dan niet naast boven bedoelde productieve vorm. In een aantal gevallen is het afleidingssuffix -te. Dit wordt wel als variant van -e beschouwd (zie § 83.11 voetnoot 15). Voorbeelden:

Intrans.:

pijâ ~ pijate   tijâ ~ tyjare tyrâk ~ tyrne uco'liy ~ uco'lite

volkomen; geheel ~ samenlopen; samenstromen (v.   wegen of rivieren) weg; verdwenen ~ verborgen zijn gebrekkig ~ ontbreken tevergeefs ~ tevergeefs zijn

Van pijâ is ook afgeleid het substantief pijat (samenloop) (v. wegen of rivieren). Er lijken géén diachronische bewijzen te bestaan om aan te nemen dat pijate van dit substantief is afgeleid.

Obtrans.:

etet ~ etetje kachiy ~ kachiyte tarpen ~ tarpenne yfla ~ yflane jÿzoošiy ~ jÿzoošiyte

gevoelig ~ gevoelig zijn voor vervloekt ~ vervloeken erkentelijk ~ waarderen edel; voortreffelijk ~ veredelen; louteren(metaal) in voorraad; voorradig ~ in voorraad hebben

Jÿzoošiy is reeds afgeleid van jÿzoos (opslag) (v. goederen), dat weer afgeleid is van jÿzoe (opslaan). Het komt zelden voor dat er van een afgeleid substantief op -os weer een afleiding volgt. Zie ook § 83.3.

Semtrans.:

k'ma ~ k'maje k'mi ~ k'mije kir ~ kirture

daar ~ daar zijn; zie daar hier ~ hier zijn; zie hier los ~ laten; teweegbrengen

	K'ma en k'mi zijn gereduceerde vormen van kusama resp. kusami. Zij zijn evenals de afleidingen k'maje en k'mije voornamelijk spreektaalvormen.
	Zie ook § 83.11, noot [4].

Het suffix -te is productief bij de verbalisatie van additieven die met pû--iy gevormd zijn. Dit is behandeld in § 44.2.

83.13

Een bijzonder geval vormt het obtrans.werkwoord kimore (noemen). Dit is regelmatig afgeleid van het oude volt.dw. kimor, dat tegenwoordig de status van additief heeft, met de betekenis 'met name'. Kimor komt van het niet meer bestaande werkwoord †kime (de bijzaak zijn; ondergeschikt zijn) (?). Wel is nog in gebruik het verwante concr.subst. kim (bijzaak). Voor additieven op -or, zie § 41.5. Zie ook § 44.3.

83.14   ad § 83.1   C. Werkwoord uit een voorzetsel

Van diverse voorzetsels is een werkwoord afgeleid. Bijvoorbeeld:

Intrans.:

blef ~ bleffe tuf ~ tufare

achter ~ achterblijven maal; keer; bij ~ vermenigvuldigen

Obtrans.:

furt ~ furte hogorit ~ hogorite ûqu ~ ûque lo ~ loke

voor ~ vóór zijn; eerder zijn dan (lett.) boven ~ verhogen (lett.) tegen; contra ~ tegen zijn (fig.) evenals; gelijk ~ lijken op; eruit zien als

Volgens Peter Evergreen (1964) is lo afgeleid van loke. Er zijn overigens meer voorzetsels van een werkwoord afgeleid. Zie Hoofdstuk 140.

83.15   ad § 83.1   D. Werkwoord uit een voegwoord

Verbale afleidingen van voegwoorden zijn ongebruikelijk. Wij kunnen slechts één voorbeeld aanhalen:

Obtrans.:

• âme ~ âmée [flaju]     indien; mits ~ [iets] op voorwaarden doen

Iets algemener zijn de voegwoorden die van een werkwoord zijn afgeleid. Zie hiervoor Hoofdstuk 121.

83.16   ad § 83.1   E. Werkwoord uit een nominaal of lexicaal affix

In § 21.3-14 zijn de lexicale affixen behandeld. Enkele hiervan kennen een verbale afleiding. Bijvoorbeeld:

Voltrans.:

• stin- ~ stinde     schrijf- ~ schrijven

Obtrans.:

• ral- ~ raliye     mede- ~ aanhangen (v. leer ed.)

Er zijn ook argumenten te bedenken om aan te tonen dat stin- de gereduceerde vorm van stinde is, en dus niet als het afleidende element voor dit werkwoord optreedt.

83.17

In § 21.28-36 zijn de nominale affixen behandeld. Enkele hiervan kennen een verbale afleiding. Bijvoorbeeld:

Intrans.:

-hynne ~ hynnere vas- ~ vase --ÿtin ~ ÿtine -clén ~ clene

-eiland ~ op een eiland[je] wonen -handvat ~ aanpakken; [vast]grijpen (bij handvat) -vermogen; -lust ~ dragen wat met reinigen te maken heeft ~ schoonmaken; vaat wassen

-hynne komt voornamelijk voor in de namen van de kleine eilandjes in de Spokanische zeestraten, zoals Râsterhynne (in het Larmin) of Côltehynne (in de Aflif-straat). Het werkwoord hynnere echter is toepasbaar met betrekking tot welk eiland dan ook.

83.18   Nieuw werkwoord d.m.v. affigering oud werkwoord

Het Spokaans kent een aantal lexicale affixen waarmee de betekenis van een werkwoord gewijzigd of nader gespecificeerd kan worden. Verscheidene van deze affixen kunnen ook aan een substantief gehecht worden. Veel van deze substantieven zijn trouwens van een geaffigeerd werkwoord afgeleid, of andersom. Zie ook § 21.2-5.
Affigering van werkwoorden leidt veel vaker tot lexicalisatie dan affigering van substantieven. Het lijkt bij werkwoorden ook een minder productief procédé. Zie ook § 21.6.

83.19

Voorbeelden van lexicale prefixen:

cha- mondeling; met mond of stem:

ebe ~ chabe quinde ~ chaquinde foste ~ chafoste

weggooien ~ afschaffen gebaren; tekens geven ~ spreken samenscholen ~ zingen

	Ebe is ontstaan uit het archaïsche be. Dit blijkt ook uit de gramm.stam, die is ebet. Een gramm.stam op -et is karakteristiek voor een monosyllabisch werkwoord (be > bet). Zie ook § 82.15.
	Oorspronkelijk was "zingen" in de Spokanische cultuur een typisch groepsgebeuren. Vandaar de associatie met "samenscholen".

cria- hand-:

• rekke ~ criarekke     wringen ~ handenwringen

fro- lichaams-:

ðiycyne ~ froðiycyne texe ~ frotexe

inbreuk maken op ~ mishandelen knippen; snijden ~ opereren

Ðiycyne is afgeleid van ðiyc (deuk), zie § 83.11.

ide- ont- (tegenstelling):

âlbe ~ ideâlbe blaveše ~ ideblaveše gûne ~ idegûne flecse ~ ideflecse tamÿre ~ idetamÿre mariane ~ idemariane

bouwen ~ afbreken; slechten wensen ~ verwensen bewapenen ~ ontwapenen vuur geven; stoken ~ temperen vieren (v. touw) ~ aanhalen gehuwd zijn ~ scheiden

Blaveše is samengesteld uit bla- + veše; zie § 83.37.

83.20

kerr- ook; eveneens; na-:

drave ~ kerrdrave paine ~ kerrpaine stinde ~ kerrstinde

tekenen ~ natekenen; omtrekken doen ~ nadoen; imiteren schrijven ~ overschrijven; copiëren

Van kerr- is ook afgeleid het additief kerru (ook; eveneens).

lâ- be- (transitiveert dikwijls een intrans.werkwoord, zie § 80.17):

armâtate ~ lâarmâtate lÿnte ~ lâlÿnte krume ~ lâkrume farte ~ lâfarte tire [furt] ~ lâtire cÿrbare [rifo] ~ lâcÿrbare

verlichten; licht geven ~ belichten (v. film) [aan]strepen ~ liniëren buigen; gebogen zijn ~ bocht nemen lopen ~ belopen; lopen op/over (lett.) wedden [om] ~ wedden om voorzien [van] ~ voorzien van; uitrusten met

	Zie ook § 83.8.
	Cÿrbare is samengesteld uit cÿr- + bare; zie § 83.38.

83.21

nâs-- her-; opnieuw:

trempe ~ nâs-trempe ôrganisere ~ nâs-ôrganisere

lezen ~ herlezen organiseren ~ reorganiseren

palle- tegen-; terug-; weer-:

simue ~ pallesimue harbe ~ palleharbe kette ~ pallekette

werpen; smijten ~ [weer]kaatsen [be]dienen ~ [aan]manen geven ~ onterven

ral- mede- (ook als suffix, zie § 83.25):

• putte ~ ralputte     nemen ~ meenemen

su- neven-; onder-:

• âpe ~ suâpe     geschikt zijn ~ minder geschikt zijn; niet goed passen

Vergelijk ook het niet-samengestelde werkwoord suâpe met de betekenis 'trekken' (v. lot, prijs, pijp). Dit werkwoord heeft een regelmatige uitspraak met de klemtoon op de voorlaatste lettergreep: [suwâpe]. Daarentegen wordt in het samengestelde suâpe de klemtoon op het prefix su- gelegd: [suwâpe] (zie ook § 11.26).

ta- mis-; mislukt:

eftarse ~ taeftarse kâle ~ takâle tiffe ~ tatiffe

lukken ~ [doen] mislukken versieren ~ ontsieren kennen; weten ~ miskennen

83.22

to- schijn-; vals; niet echt:

cirre ~ tocirre   drave ~ todrave choše ~ tochoše gytoze ~ togytoze kasse ~ tokasse zjoffe ~ tozjoffe

in het spel brengen; de gelegenheid geven ~ valse   beloftes doen; voorspiegelen tekenen ~ schetsen verwerven ~ ronselen minachten ~ geringschatten martelen ~ treiteren beweren ~ opscheppen

za- echt-; onverbiddelijk (geeft als prefix een definitief aspect aan een inchoatief of
      onafgesloten handeling):

allove ~ zaallove cyare ~ zacyare   kvârfe ~ zakvârfe nyke ~ zanyke   zâmpe ~ zazâmpe

verdwijnen ~ verdwenen zijn uit de war kammen ~ uitkammen (zodat losse haren   en klitten in de kam achterblijven) op het punt staan te verdrinken ~ verdrinken dreigen te stromen over ~ overlopen; stromen over de   rand van (water uit een emmer ed.) bevolken; vol mensen raken ~ vol mensen zijn

	Za- wordt door sommige grammatici liever als een modaal prefix (Hoofdstuk 110) beschouwd. Bovendien treedt za op als een additief met dezelfde betekenis: eft za ÿrmetiyn (een onverbiddelijk standpunt).
	Cyare is afgeleid van cye (kammen); zie § 83.23.

83.23

Bij de lexicale suffixen welke aan een werkwoord gehecht kunnen worden is het onderscheid scheidbaar~onscheidbaar vèrstrekkender dan bij de prefixen, of bij de suffixen die achter een substantief verschijnen (§ 21.4). Dit komt doordat in een scheid.samst. de oorspronkelijke pron.-e behouden blijft (het suffix wordt scheidbaar aan het oorspronkelijke werkwoord gehecht), terwijl in een onscheid.samst. de oorspronkelijke pron.-e vervalt. We houden dan per definitie de wortelstam over (zie § 82.2), en de pron.-e is een element van het suffix. Voorbeelden:

-are:

wordt door veel grammatici als een grammaticaal suffix beschouwd. Dit suffix betekende oorspronkelijk 'doen; laten; worden', zoals nog blijkt bij de verbalisatie van additieven (§ 44.1), bijvoorbeeld:

• kariy ~ kariyare     lelijk ~ lelijk worden

In veel gevallen heeft -are zijn semantische aspect verloren en dient het slechts om een nieuw werkwoord te vormen, waarvan de betekenis in meer of mindere mate verwant kan zijn aan de betekenis van het afleidende werkwoord.
Een andere gebruiksmogelijkheid kent -are als transitiveringssuffix (zie § 80.20) of als causatief-vormend suffix (Hoofdstuk 110).
Soms is het moeilijk om al deze verschillende functies van -are uit elkaar te houden:

albe ~ albare âlbe ~ âlbare âlkibire ~ âlkibirare kirture ~ kirturare âskâne ~ âskânare   ba'efre ~ ba'efrare baxeske ~ baxeskare berre ~ berrare choše ~ chošare cye ~ cyare fâlmpe ~ fâlmpare folte ~ foltare fotele ~ fotelare gréle ~ grélare prye ~ priare tunde ~ tundare uokke ~ uokkare

[ver]mijden; schuwen ~ terugschrikken voor bouwen ~ afbouwen (gereed) ordenen ~ doordénken laten ~ toelaten; weglaten sporen; in het spoor lopen (lett.) ~ met achterdocht   bespeuren (fig.) snijden ~ bijsnijden; couperen oordelen over ~ vonnissen tracteren ~ ronddelen verwerven ~ inkopen; inslaan kammen ~ uit de war kammen; uitkammen uitknijpen (tube) ~ kneuzen vouwen ~ kreuken; kreukelen één fout maken ~ [veel] fouten maken doorwáden ~ overzetten (met veerpont) verzoeken om ~ bidden los-, uitbarsten ~ breken roken (sigaret) ~ roken (ham, worst)

	-are drukt hier een soort iteratief (herhaling van de handeling) uit, die normaliter met reduplicatie uitgedrukt wordt (§ 64.59).
	Vergelijk ook uokjame (§ 83.51).

Een aantal werkwoorden eindigt op -are zonder dat er van een afleiding sprake is. Zoals:

póbare quondare vobare bare

verkopen invoeren; importeren vormen gadeslaan

Zie ook § 83.38. Het archaïsche werkwoord be (§ 83.19, noot [1]) vertoont geen enkele verwantschap met bare (gadeslaan).

83.24

-ere:

is gereduceerde variant van -are.
-ere wordt soms gebruikt bij werkwoorden met een gefixeerd accent, zoals reeds opgemerkt is in § 83.7. Bijvoorbeeld:

fortasse ~ fortassere lelperre ~ lelperrere

zich haasten ~ de tijd hebben hebben ~ bezitten

Het suffix -ere wordt voorts in enkele gevallen gebruikt als er tevens een vorm op -are bestaat. Vergelijk:

• gre ~ grare ~ grere
  draaien ~ omkeren; omdraaien ~ verdraaien; anders draaien
• giffe ~ gifare ~ giffere
  staan ~ gaan staan; opstaan ~ stil [gaan] staan
• poire ~ poirare ~ poirere
  leven ~ opwinden (v. klok) ~ leven om/voor
• †tinke ~ tinkare ~ tinkere
  behouden ~ verworden; ontaarden ~ worden
  

	De regel "bij een gefixeerd accent wordt -are gereduceerd tot -ere" lokt hier een tegenovergestelde interpretatie uit, namelijk: "als -are niet gereduceerd wordt tot -ere, verandert het gefixeerde accent in een variabel accent" (ff > f).
	Poirare betekent letterlijk 'laten leven', en is dus de causatief van poire (zie Hoofdstuk 110).
	Tinke (behouden) heeft vanaf de 15e eeuw het veld moeten ruimen voor het synoniem wencate. Vandaar de "archaïsche" markering †.

83.25

-ÿne af-; weg (drukt verwijdering uit):

obezjere ~ obezjerÿne orore ~ ororÿne ba'efre ~ ba'efrÿne pollere ~ pollerÿne kette ~ kettÿne [kura] tundare ~ tundarÿne gre ~ grÿne

lachen ~ uitlachen zagen ~ afzagen snijden ~ afsnijden waaien (v. voorwerp in de wind) ~ af-, wegwaaien geven ~ overlaten [aan] breken ~ afbreken draaien ~ af-, losdraaien

	Zie ook zjere (glimlachen) in § 83.48.
	Pollere is de -ere-verbalisatie van poll (windvlaag) (zie § 83.7).
	Tundare is al een afleiding, nl. van tunde (zie § 83.23).

Verder komt -ÿne voor bij de verbalisatie van additieven (§ 44.1) en bij:

• koles ~ kolesÿne     school ~ op school zitten; school gaan

(zie § 83.11).

--ral mede- (ook als prefix, zie § 83.21):

paine ~ paine-ral chylfe ~ chylfe-ral

doen ~ meedoen; deelnemen slepen ~ meeslepen (lett.)

--sa tóch; ondanks alles/een verbod:

Do arfine-sa. Kirro obezjere-sa. Do ufire-sa lef ef râk.

Hij komt tóch. Wij blijven ondanks alles lachen. Ondanks de lekke band blijft hij doorrijden.

Verscheidene grammatici willen in --sa een scheidbaar aangehecht modaal suffix zien. Zie ook Hoofdstuk 110.

83.26

Soms wordt er een nieuw werkwoord gevormd door een oud werkwoord te prefigeren met een nominaal suffix (§ 21.28-30). Dit is een improductief procédé waarbij een suffix als prefix kan fungeren:

• -ârp + fixe > ârpixe
  -oog; -haak + vastmaken > aan een oog/haak bevestigen

• -bâl + merre > bâlmerre
  -bal + spelen > voetballen

• sty- + sÿrte > stysÿrte
  -gesteldheid; -staat + plaatsen; zetten > concluderen; vaststellen

Voor merre zie ook § 83.50.

83.27   Nieuw werkwoord d.m.v. voorzetsel-affigering oud werkwoord

Evenals het Nederlands kent ook het Spokaans de mogelijkheid om een nieuw werkwoord te vormen met behulp van voorzetsel-affigering van een oud werkwoord In het Spokaans kan dit op drie manieren:

1. onscheidbare prefigering met voorzetsel
2. scheidbare suffigering met voorzetsel (§ 83.29)
3. scheidbare prefigering met voorzetsel (§ 83.30)

De betekenis van een voorzetseldragend werkwoord vertoont dikwijls geen enkele verwantschap met de betekenis van het oorspronkelijke werkwoord, vooral niet bij abstracte betekenissen.

83.28   ad § 83.27   A. Onscheidbare prefigering met voorzetsel

Een werkwoord met een onscheidbaar aangehecht voorzetsel heeft bijna altijd een abstracte betekenis. Vooral de voorzetsels armt (aan), fes (in), kaf (op), mip (uit), mitai (door) en tijâ (weg) zijn zeer geliefd bij dergelijke onscheidbare prefigeringen. Van mitai wordt dan de gereduceerde vorm mita- gebruikt. Voorbeelden (de met $ gemerkte voorbeelden kennen ook een scheidbare variant, zie § 83.30):

armt- aan:

arfine ~ armtarfine hendre ~ armthendre   kobature [lef] ~ armtkobature woiyste ~ armtwoiyste

komen ~ samenkomen aangrijpen; zich vastklampen aan; te baat   nemen ~ dwepen met zich verdiepen [in] ~ afgaan op benutten ~ beheersen; machtig zijn

	Het betreft hier de zogenoemde universele voorzetsels. In Hoofdstuk 140 zal dit begrip nader verklaard worden.
	Arfine is afgeleid van ar- + fine (§ 83.36).
	Kobature is afgeleid van koba + -ture (§ 83.11).

blef- achter:

• rupke ~ blefrupke     roepen ~ lasteren

ðô- erop af:

• pâre ~ ðôpâre     halen ~ strijken (zeil, sloep)

fes- in:

pâre ~ fespâre $ âlbe ~ fesâlbe $ quondare ~ fesquondare rupke ~ fesrupke tjerpe ~ festjerpe

halen ~ hekel hebben aan bouwen ~ overrompelen invoeren; importeren ~ uitvoeren; exporteren roepen ~ waarschuwen duizelig/draaierig zijn ~ flauwvallen

Quondare is niet afgeleid van *quonde; zie § 83.23.

furt-/fut- voor:

kafte ~ furtkafte [kura] $ vende ~ futvende

betalen ~ vrijwaren [van] gaan ~ voorgaan

Furt is hier gereduceerd tot fut- (gebeurt zelden!).

ja- tussen:

bince ~ jabince ufire ~ jaufire

tol heffen ~ toestaan rijden ~ invoegen (auto in verkeer)

kaf- op:

• putte ~ kafputte $     nemen ~ onthouden; in zich opnemen

kura- over:

• reppe ~ kurareppe     zeggen ~ citeren

luft- bij:

• reppe ~ luftreppe     zeggen ~ opgeven (naam)

mip- uit:

arfine ~ miparfine $ farte ~ mipfarte

komen ~ verbijsteren lopen ~ emigreren

mita- door:

choše ~ mitachoše paine ~ mitapaine

verwerven ~ opnemen (film, geluid) doen ~ bezig zijn met

na- met behulp van:

• paine ~ napaine     doen ~ overdoen; opnieuw doen

šâm- zonder:

• sÿrte ~ šâmsÿrte     plaatsen; zetten ~ uitsluiten

Šâmsÿrte komt voor in een idiomatische uitdrukking met als Nederlands equivalent 'wel ..., maar niet ...'. Bijvoorbeeld: Do affionnose ki ef leffys, mit šâmsÿrte ef geffys. hij houdt.van DT de peren, die uitsluiten de appels Hij houdt wel van peren, maar niet van appels. Tu jazy lâpittog ef mirra, šâmsÿrtelira ef platform. je toch mag.fietsen.op de straat, uitsluitende de stoep Je mag wel op straat fietsen, maar niet op de stoep. Kirroex ef xny lÿrômos šâmsÿrte mas. $ ons het huidige werken sluit.uit morgen We werken vandaag wel, maar morgen niet. $ Voor de genominaliseerde constructie, zie Hoofdstuk 124.

tijâ- bij ... vandaan; weg van ...:

ðobiyre ~ tijâðobiyre vende ~ tijâvende

plaatsen ~ opruimen gaan ~ verlopen; verstrijken

Tijâ fungeert ook als een additief met de betekenis 'weg' (zie § 83.46).

ump-/un- jegens:

kette ~ umpkette kette ~ unkette quardere ~ unquardere

geven ~ kwijt zijn geven ~ zich overgeven aan bezoeken ~ lastig vallen

Un- is de gereduceerde vorm van ump (maar er is ook verschil in betekenis).

83.29   ad § 83.27   B. Scheidbare suffigering met voorzetsel

Werkwoorden met een scheidbaar aangehecht voorzetsel hebben dikwijls een concrete betekenis. Bijvoorbeeld (de met $ gemerkte voorbeelden kennen ook een scheidbare variant met het voorzetsel als prefix, zie § 83.30):

--blef achter:

• zerfe ~ zerfe-blef     zien ~ omkijken naar

--fes in:

ðobiyre ~ ðobiyre-fes pâre ~ pâre-fes $ *ÿkae ~ ÿkae-fes zerfe ~ zerfe-fes

[neer]zetten ~ inladen (lading) halen ~ inhuldigen Ø ~ omsingelen zien ~ inzicht hebben in

	Vergelijk de verschillende vertalingen voor 'laden': Gress ðobiyre-fes/mip ef sviba.   Ik laad de koffer in/uit. Gress lade ef sviba fes/mip ef oto.   Ik laad de koffer in/uit de auto. Gress lâmule/idemule ef oto.   Ik laad de auto in/uit. Voor de prefixen lâ- (be-) en ide- (ont-) in c., zie § 83.20 en § 83.19.
	Het werkwoord *ÿkae komt zonder -fes niet voor; het is afgeleid van ÿkaô (vesting) (zie § 83.4).

--fesdu binnen:

• bore ~ bore-fesdu     boren ~ doorboren

--furt voor:

gre ~ gre-furt kafte ~ kafte-furt $

draaien ~ voorzetten (klok) betalen ~ voorbarig zijn met

--kaf op:

arfine ~ arfine-kaf putte ~ putte-kaf $ zerfe ~ zerfe-kaf

komen ~ opkomen nemen ~ inhaleren zien ~ opzien; omhoogzien

--kest om:

• dvébe ~ dvébe-kest     zwaaien; zwieren ~ omslaan (mantel, sjaal)

--mip uit:

arfine ~ arfine-mip $ âskâne ~ âskâne-mip ðobiyre ~ ðobiyre-mip vende ~ vende-mip

komen ~ bedragen in het spoor lopen; sporen ~ ontsporen (lett.) [neer]zetten ~ uitladen (lading) gaan ~ uitgaan (school, theater)

Zie ook noot [1] in deze paragraaf.

--piti tot:

• gûfque ~ gûfque-piti     klagen ~ beklagen

--zléf vast:

• farte ~ farte-zléf     lopen ~ buiten adem raken (lett. "vastlopen")

83.30   ad § 83.27   C. Scheidbare prefigering met voorzetsel

Bij enkele werkwoorden wordt een voorzetsel als scheidbaar prefix gebruikt. Deze werkwoorden kennen dan tevens een onscheidbare voorzetsel-prefigering en een (scheidbare) voorzetsel-suffigering.
Vergelijk de volgende voorbeelden met de onscheidbare varianten in § 83.28 (gemarkeerd met $) en de scheidbare varianten in § 83.29 (gemarkeerd met $):

âlbe ~ fes-âlbe arfine ~ mip-arfine kafte ~ furt-kafte pâre ~ fes-pâre putte ~ kaf-putte

bouwen ~ inbouwen komen ~ uitkomen (lett.) betalen ~ vooruitbetalen halen ~ inhalen; innemen; binnenhalen nemen ~ opnemen (in ziekenhuis)

Bij âlbe ontbreekt de afleiding *âlbe-fes. De uitzonderlijke vorm fes-âlbe was dus eigenlijk niet nodig geweest.

83.31

Voorzetsels die als scheidbaar affix aangehecht zijn, zijn zogenoemde perifere affixen. Dit betekent dat zij altijd aan de buitenkant (als eerste of laatste element) van het geaffigeerde werkwoord verschijnen en dat alle andere affixen (zowel scheidbare als onscheidbare) tussen het voorzetsel en het afleidende werkwoord gevoegd worden.
Onscheidbaar aangehechte voorzetsels zijn intrinsiek: zij vormen met het basiswerkwoord één geheel en alle overige affixen worden aan de buitenkant aangehecht. Vergelijk de posities van het circumfix ÿ--os in de volgende nominalisaties:

furtkafte ~ ef ÿfurtkaftos furt-kafte ~ ef furt-ÿkaftos kafte-furt ~ ef ÿkaftos-furt

vrijwaren ~ de vrijwaring vooruitbetalen ~ de vooruitbetaling voorbarig zijn ~ het voorbarig-zijn

Reeds in § 21.10 is geconstateerd dat bij combinatie van twee prefixen of twee suffixen het scheidbare affix altijd het verst van het basiswoord af staat.

83.32

Ook als er andere scheidbare affixen toegevoegd worden, blijven de voorzetsels perifeer. Zie de toevoegingen van de lexicale affixen nâs-- (her-), --ral (mede-) en --sa (tóch) (§ 83.21 en § 83.25):

kafputte ~ nâs-kafputte kaf-putte ~ kaf-nâs-putte

onthouden ~ opnieuw onthouden opnemen ~ heropnemen (in ziekenhuis)

• Ef fradâs âskâne-mip ur ef wagens âskâne-ral-mip.
  De locomotief ontspoort en de wagons ontsporen mede.

• Óps ÿkae-fes ef sÿrt. ~ Óps ÿkae-sa-fes ef sÿrt.
  Zij omsingelen de stad. ~ Zij omsingelen de stad tóch.

83.33

Ook de passieve pers.vnw.n kunnen als scheidbaar suffix aangehecht worden. Hiermee wordt onder meer de Imperatief uitgedrukt (Hoofdstuk 110). Ook nu blijkt dat een voorzetsel perifeer is:

• Zerfe-gôrse quista! ~ Zerfe-gôrse-blef quista!
  Kijkt u goed! ~ Kijkt u goed om!

• Ubere-tûe ef gumbâl! ~ Ubere-tûe-kaf ef gumbâl!
  Pak de bal! ~ Raap de bal op!

Hier tegenover staat dat scheidbaar aangehechte lexicale affixen (dus anders dan voorzetsels) al dan niet perifeer kunnen zijn, als zij gecombineerd worden met een ander scheidbaar affix:

• Paine-tûe-ral! = Paine-ral-tûe!     Doe mee!

• Wencate-tûe-ral-tijâ ef karé! = Wencate-ral-tûe-tijâ ef karé!
  Hou de boot mee af!; Help mee de boot afhouden!

-ral en -tûe zijn geen van beide specifiek perifeer; -tijâ (als voorzetsel) daarentegen wel, dus dit moet in alle gevallen geheel achteraan komen.

Zie verder bij de behandeling van de Imperatief (Hoofdstuk 110).

83.34

Bij de behandeling van de voorzetsels (Hoofdstuk 140) zal blijken hoe het Spokaans een nogal strikt onderscheid maakt tussen voorzetsels van plaats, van grensoverschrijdende beweging, van tijd en van betrekking. Bij een aantal plaatsbepalende voorzetsels is een splitsing tussen beweging en stilstand (binnen dezelfde ruimte) noodzakelijk. Vergelijk:

Do farte ânt ef mittus. Do feldre fes ef mittus. Do vende fesdu ef mittus.

Hij loopt in de kamer [rond]. Hij zit in de kamer. Hij gaat de kamer in/binnen.

83.35

Het prepositionele onderscheid tussen plaats, beweging, tijd en betrekking (zoals uiteengezet in de vorige paragraaf) komt te vervallen als voorzetsels de functie van werkwoord-affix krijgen. Er is telkens sprake van een "universeel" voorzetsel dat de rol van affix kan spelen, daarmee het gebruik van verwante voorzetsels uitsluitend. In de voorbeeldzinnen van § 83.34 wordt onderscheid gemaakt tussen ânt, fes en fesdu, maar als werkwoord-affix komt alleen de "universele" vorm fes in aanmerking. Vergelijk (1) en (3) uit de vorige paragraaf met:

Do krose-fes ef šark. (niet *krose-ânt)    Do fesufire ef gara. (niet *fesduufire)

Hij doorkruist het land. Hij rijdt de garage binnen.

Meestal hebben werkwoorden met een voorzetsel-affigering niet zo'n concrete betekenis als krose-fes of fesufire. Het is bij dergelijke minder concrete werkwoorden dan ook niet relevant om te constateren dat een geaffigeerd voorzetsel zijn aspect van plaats of beweging verloren heeft.

83.36   Nieuw werkwoord d.m.v. improductieve afleiding oud werkwoord

Verscheidene werkwoorden zijn op een improductieve wijze afgeleid met behulp van een onscheidbaar archaïsch prefix. Dergelijke prefixen zijn dikwijls gereduceerde vormen van Oud- of Oerspokaanse voorzetsels, of lexicale prefixen die tegenwoordig hun semantische aspect verloren hebben. Soms is het afleidende werkwoord in onbruik geraakt of heeft het een dialectische status gekregen.
Een keuze uit dergelijke archaïsche prefixen:

a-/o-/y-:

maakte in het Oudspokaans van een obtrans.werkwoord een voltrans. variant met een indirect object of instrumentalis in de resultatieve vorm (tegenwoordig vervangen door een echo of een voorzetselbepaling), vergelijk:

• † Pôlfiy akimore zirrel korsaraterr. = Pôlfiy akimore zirrel tukst korsarater.
  Pôlfiy benoemt hem tot lakei.

De meeste a-/o-/y-afleidingen zijn tegenwoordig sterk gelexicaliseerd:

âlbe ~ aâlbe lycre ~ alycre xerme ~ axerme kura ajare ~ oajare cÿrme ~ ocÿrme ošéme ~ yošéme [helkara] rôqule ~ yrôqule furte ~ yfurte

bouwen ~ bebouwen uitdrogen (v. bouwland) ~ draineren; droogleggen baten ~ baat vinden bij aangetast zijn (door vocht/bijtende stof) ~ invreten; etsen op de hoogte zijn van ~ [zich] gedragen goed gelukt/succesvol zijn ~ bevorderen [tot] vangen ~ gewaarworden; ontwaren vóór zijn (lett.) ~ vóór zijn (fig.)

	Rôqule is dialectisch geworden.
	Zie ook furt ~ furte (§ 83.14).

ar-:

vormt een verwantschapswoord (vergelijk ook cÿr-/ÿr-, § 83.38):

fine ~ arfine vende ~ arvende kette ~ arkette

ontstaan; verschijnen ~ komen gaan ~ voorbijgaan; passeren geven ~ huilen

Kette kan ook wederkerend gebruikt worden: prap kette (zich geven = emoties tonen). Ook arkette was tot het begin van de 20e eeuw een wederkerend werkwoord.

83.37

bla-:

oorspronkelijk blaf-, zoals nog voorkomt in blaffe ([op]eisen):

dide ~ bladide veše ~ blaveše

genoegen nemen met ~ wensen; willen hebben aanbieden ~ [toe]wensen

Veše is archaïsch, maar wordt tegenwoordig nog wel ironisch gebruikt: Moestof veše eft quista tiyn.   Moestof biedt iets goeds aan. (Moestof is de personificatie van het Weer, en deze uitdrukking wordt gebezigd als het noodweer is/dreigt te worden).

bÿ-:

geeft negatieve gevoelswaarde (zie ook qu-, § 83.39):

• lyze ~ bÿlyze     beweren ~ pochen

Lyze is dialectisch (in Plefô).

ca-:

drukte oorspronkelijk een "persoonlijke intentie" of een "bij zichzelf te rade gaan" uit:

lare ~ calare lijanone ~ calijanone šoe ~ cašoe

zich inleven in ~ meemaken veelzeggend zijn ~ bedoelen; menen uithoren; ondervragen ~ erkennen

83.38

cÿr-/ÿr-:

drukken vaak een verwantschapswoord uit (vergelijk ook ar-). Soms is deze verwantschap nog slechts in de Oerspokaanse of Pegrevische equivalenten te ontdekken. Verder kunnen cÿr- en ÿr- toegevoegd worden aan een van de woorden die een homoniempaar vormen. Het zijn zeer frequent voorkomende prefixen waarvan de oorsprong, functie en betekenis nog niet tot ieders tevredenheid vastgesteld zijn. Herriy Râkala wijdt veel aandacht aan deze prefixen in zijn boek Spocanian Affixes (1979):

âcÿre ~ cÿrâcÿre bare ~ cÿrbare [rifo] bo'estre ~ cÿrbo'estre éze ~ cÿréze rootamðe ~ cÿrootamðe tyrâhe ~ cÿrtyrâhe tire ~ cÿrtire ðele ~ ÿrðele dlave ~ ÿrdlave fóte ~ ÿrfóte slompe ~ ÿrslompe

afnemen; verminderen ~ belasten (fig.) gadeslaan ~ voorzien [van] rollen (lett.) ~ zich gesteld zien voor observeren ~ verwijten hunkeren naar ~ voorbestemmen blussen ~ bijstand verlenen aan wedden ~ helpen trillen ~ bibberen (v. kou) verspríngen ~ heen en weer zwiepen plooien; rimpelen ~ zich aanpassen degraderen; achteruitgaan ~ wijken; toegeven

	Rootamðe is samengesteld uit twee werkwoorden; zie § 83.55.
	Zie ook § 83.20 (lâ-).

83.39

i-:

was tot de 16e eeuw (en ook nu nog wel dialectisch) productief als intensiveringsprefix:

chize ~ ichize jabie ~ ijabie pâle ~ ipâle

vluchtig zoenen; elkaar met de wangen aanraken ~ zoenen aanraken; beroeren ~ zich vastklampen aan wandelen ~ [rond]dolen

Pâle is archaïsch en komt alleen nog in enkele dialecten op Tigof voor.

la-:

vormde een inchoatief of mutatief:

bore ~ labore refe ~ larefe anše ~ laanše

zich voortzetten (lett.) ~ ontstaan; ontspringen (rivier ed.) fel gloeien ~ ontbranden voortduren ~ oprichten; stichten

Anše is dialectisch (Tjemp) of poëtisch (Plefô, Munt).

qu-:

geeft negatieve gevoelswaarde (zie ook bÿ-, § 83.37):

âme ~ quâme frate ~ qufrate vârpje ~ quvârpje

teweegbrengen ~ uitlokken overtuigen ~ wijsmaken zich begeven naar ~ in aantocht zijn

Quvârpje heeft negatieve aspect verloren, maar nog in de vorige eeuw bracht het subject bij dit werkwoord altijd onheil (epidemie, vijandig leger, onweer).

83.40

Een bijzonder prefix is ÿ-. Dit maakt samen met -os een genominaliseerd werkwoord (Hoofdstuk 124).
Soms heeft deze genominaliseerde vorm het karakter van een echt substantief gekregen, zodat het circumfix ÿ--os niet meer als nominalisatie-affix geïnterpreteerd wordt, met als gevolg dat bij "denominalisatie" (terugleiding tot werkwoord) het prefix ÿ- is blijven "hangen". Het is een vastklampend of allectief prefix geworden. Het gevolg is dat een aantal werkwoorden twee varianten kennen: een meestal archaïsche vorm zonder ÿ-, en een moderne vorm met ÿ-. Een concreet voorbeeld: het Oudspokaans kende het werkwoord chisre (versieren). Dit wordt genominaliseerd tot ÿchisros ([de handeling van] het versieren), en nu vindt er een betekenisverschuiving plaats naar 'versiering; versiersel' (datgene wat ter versiering dient). Ÿchisros heeft dan het karakter gekregen van een concr.subst. dat met -os afgeleid is van een werkwoord (§ 20.17). Dit werkwoord zou dan ÿchisre zijn. Voorbeelden († = archaïsch):

†chisre ~ ÿchisre †azjâpje ~ ÿazjâpje †gaufje ~ ÿgaufje †glyne ~ ÿglyne †pûle ~ ÿpûle

versieren; decoreren bespoedigen vergeven opofferen stom zijn; bot zijn ~ rotzooien; aanklungelen; hannesen

	Als een werkwoord met een vocaal begint, verandert ÿ- in het prefix l-; zie § 124.2. In plaats van ÿazjâpje zouden we dus verwachten: *lazjâpje. Mârje Nônga (1978) toont aan, dat ÿ- als het oorspronkelijke nominalisatieprefix beschouwd moet worden en dat de variant l- pas opgang vond toen het vastklampingsproces van ÿ- reeds uitgekristalliseerd was (waarschijnlijk 12e eeuw).
	Dit is het enige geval waarbij de ÿ-vorm een andere betekenis heeft gekregen.

Het is de vraag of een werkwoord met een allectieve ÿ- bij nominalisatie opnieuw geprefigeerd moet worden (maar dan met l-, want ÿ- is immers een vocaal). Bijvoorbeeld:

• ÿglyne ~ ef lÿglynos     rotzooien ~ het gerotzooi

Petriy Ripau (1965) en Kojen-Pôt (1977) wijzen stapelvormen als lÿglynos af, en geven de voorkeur aan vormen als ÿglynos. In de spreektaal komen we deze stapelvormen echter herhaaldelijk tegen. Zie verder Hoofdstuk 124.

83.41

We besluiten de behandeling van de improductieve werkwoord-afleidingen met een overzicht van improductieve, onregelmatige suffixen.
Allereerst het suffix -ere. In § 83.24 is dit suffix als variant van -are genoemd. Suffigering met -ere wordt als regelmatig procédé beschouwd indien het werkwoord een gefixeerd accent heeft, of indien reeds een suffigering met -are bestaat. In alle andere gevallen is -ere improductief en onregelmatig, zoals:

quarde ~ quardere lisage ~ lisagere

toeven; verblijven ~ bezoeken vertroetelen ~ in behandeling nemen

83.42

Voorbeelden van overige improductieve suffixen (in plaats van de oorspronkelijke pron.-e):

-âbe: -ae:     -age: -ane: -efe/-eve:      -ice: -ie:   -[i]yre:     -je: -te:   -ype:

xôbre ~ xôbrâbe fjoje ~ fjojae   larde ~ lardae râgte ~ râgtage rafe ~ rafane perke ~ perkefe jerdonne ~ jerdonneve pitste ~ pitstice dÿfe ~ dÿfie xâmée ~ xâme'ie hurte ~ hurtiyre   pafe ~ pafyre klate ~ klatje miyne ~ miynte   lâfse ~ lâfsype

steigeren (dier) ~ aanmoedigen rollen (deeg, gras) ~ slechten; met de   grond gelijkmaken eten ~ voederen; te eten geven laten blijken ~ blijken [te zijn] acht slaan op ~ vertellen moeten ~ verplichten in opspraak zijn ~ slechte indruk maken [los]tornen ~ peuteren; friemelen eindigen ~ staken (werk) stijgen∩dalen ~ opleveren; opbrengen opschieten; voortmaken ~ haast hebben;   zich haasten ruisen (alg) ~ ruisen (poëtisch: beek, gebladerte) overtuigen van ~ overtuigd zijn trekken (koffie, thee) ~ besprenkelen;   pekelen (v. weg) verwelken ~ langzaam te gronde richten

	Vergelijk ook lardare (water geven; begieten) (v. planten).
	Gezien de betekenissen van klate en klatje geven sommige grammatici er de voorkeur aan om klate te beschouwen als afgeleid van klatje (dus deletie van een foneem, te vergelijken met de e-deletie in § 83.43).

83.43

Improductief en onregelmatig is ook het deleren van e in de stam, of van het Latijnse leensuffix -ere:

ba'eke ~ bake cÿraele ~ cÿrale forsere ~ forse

losrukken ~ de wijk nemen bewijzen ~ besluiten (plan hebben) forceren; doordrijven; openbreken ~ [aan]dringen

Bij één werkwoord is het duidelijk dat er een nieuw werkwoord ontstaan is door verbalisatie van een gramm.stam:

gret ~ grete   (gramst. van gre draaien) ~ ronddraaien

83.44   Nieuw werkwoord d.m.v. een samenstelling met een oud werkwoord

Een nieuw werkwoord kan gevormd worden door een samenstelling van een oud werkwoord met:

1. een additief
2. een substantief (vanaf § 83.49)
3. een ander werkwoord (vanaf § 83.53)

Samenstellingen van een werkwoord met een additief of met een substantief kunnen zowel scheidbaar als onscheidbaar zijn. Als een nieuw werkwoord gevormd wordt d.m.v. een samenstelling van twee oude werkwoorden, is er altijd sprake van een onscheid.samst.

83.45   ad § 83.44   A. Samenstelling met additief

Bij scheid.samst.n met een additief staat dit additief óf voor óf achter het basiswerkwoord. Bij een onscheid.samst. staat het additief er zonder uitzondering vóór.
Deze regel is identiek aan de regel die geldt voor werkwoorden met voorzetsel-affigering, zie § 83.27. Voorbeelden van scheid.samst.n met additief vooraan:

• ðônos + ðobiyre > ðônos-ðobiyre
  samen + [neer]zetten > combineren
• ðônos + rupke > ðônos-rupke
  samen + roepen > bijeenroepen
• dres + cryre > dres-cryre
  zelf; eigen + vriezen > bevriezen
• dres + dama'ife > dres-dama'ife
  zelf; eigen + onderhevig zijn aan > verfoeien
• fest + giffe > fest-giffe
  vast + staan > opstellen (lett.); schikken (v. bloemen)
• jÿrðen + uokke > jÿrðen-uokke
  voortdurend + roken > kettingroken

83.46

Voorbeelden van scheid.samst.n met additief achteraan:

• bure + velp > bure-velp
  branden + leeg > uitbranden (v. huis)
• farte + hups > farte-hups
  lopen + hard; zeer > hollen; hardlopen
• trempe + hups > trempe-hups
  lezen + hard; zeer > voorlezen
• kârðe + tÿrt > kârðe-tÿrt
  stuiten; tegenhouden + terug > terugkaatsen
• tôrte + tijâ > tôrte-tijâ
  trappen; schoppen + weg > aftrappen (v. schoenen)

83.47

Voorbeelden van onscheid.samst.n met een additief (altijd vooraan):

• ðônos + miype > ðônosmiype
  samen + denken > associëren
• fest + loine > festloine [kaf]
  vast + richten > vestigen [op] (v. blik)
• jola + kette > jolakette
  vrij + geven > ontheffen; ontlasten
• k'ma + melde > k'mamelde
  daar + zijn > aanwezig zijn
• k'sa + farte > k'safarte
  daar + lopen > weglopen
• ommon + ecole > ommonecole
  stotend (lett.) + raken > stoten
• pijâ + kafte > pijâkafte
  volkomen; geheel + betalen > met gepast geld betalen
• trajo + futsitée > trajofutsitée
  gewrongen + met kracht in elkaar schuiven > verwringen
• tûgt + zerfe > tûgtzerfe
  omlaag; neerwaarts + zien > vernederen

K'ma en k'sa zijn beide gereduceerde vormen van kusama (daar). De vorm k'sa komt zelden als prefix voor, daarentegen treedt k'ma in de spreektaal ook op als zelfstandig woord, als synoniem van kusama.

83.48

Bij onscheid.samst.n met een additief treedt dikwijls vocaalreductie, contractie of morfeemdeletie op. In dit laatste geval is er sprake van de kapregel, zoals genoemd in § 21.8. Bijvoorbeeld:

• brôep + tiffe > brópiffe
  zeker; beslist + weten > er zeker van zijn
• holfe + sperde > holfsperde
  half + splitsen > halveren
• ubâfta + zjere > obezjere
  echt + glimlachen > lachen
• yggiy + bronne > ygbronne
  bijdehand en opmerkzaam + in het middelpunt van de belangstelling staan > bemerken
• sésiy + tocirre > séstocirre
  stoer + valse beloftes doen; voorspiegelen > verergeren
• ðônos + ÿrôme > ðônosrôme
  samen + werken > meewerken met; samenwerken met
• xla + wencate > xlacate
  extra + [be]houden > in reserve houden

	Omdat holfe ook een abstr.subst. is ('helft'), zou holfsperde ook bij § 83.50 ondergebracht kunnen worden.
	Bronne is de verbale afleiding van bronn (in het middelpunt van de belangstelling staand; een centrale positie innemend).
	Tocirre is afgeleid van cirre. Zie ook § 83.22.
	Het prefix ÿr- vervalt. Vergelijk ook het lexicale suffix -ôm (industrieel; werk-) (§ 21.4).
	Wen- is geen prefix bij -cate. Deletie van wen- valt dus niet onder de kapregel, maar is slechts een vorm van contractie (dit in tegenstelling tot bij ÿrôme, waar ÿr- een prefix is).

83.49   ad § 83.44   B. Samenstelling met substantief

Een substantief staat altijd vóór het werkwoord, ongeacht of er van een scheid. of een onscheid. samst. sprake is. Voorbeelden van scheid.samst.n:

• districa + zâre > districa-zâre
  streek; gebied + wonen > buiten/op het platteland wonen
• kôbo + wike > kôbo-wike
  zon + baden > zonnebaden
• sôg + wike > sôg-wike
  douche + baden > douchen
• lacs + fixe > lacs-fixe
  wet + vastmaken > de wet voorschrijven
• mir + noftate > mir-noftate
  haar + wisselen > verharen
• tjel + reve > tjel-reve
  straf + schieten > fusilleren

Zie ook lacsriffe (§ 83.50).

83.50

Voorbeelden van onscheid.samst.n:

• bâr + tece > bârtece
  boter + doen > boter[ham] smeren; beboteren
• dâmennt + telstje > dâmenntelstje
  gepeins + stilstaan bij; zich realiseren > peinzen
• quamp + tûne > quamptûne
  winst + behalen; verwerven > winnen
• tûrg + jue > tûrgjue
  maat + overeenstemmen > passen (de goede afmetingen hebben)
• domino + merre > dominomerre
  dominospel + spelen > domineren; dominospelen
• vjola + merre > vjolamerre
  viool + spelen > vioolspelen
• lacs + riffe > lacsriffe
  wet + maken > wettigen; wettig maken
• wâfer + sence > [prap] wâfersence
  rooilijn; grens tussen openbaar en particulier terrein + innemen; in
    beslag nemen > [zich] bevinden

	Tece is archaïsch en sinds de 18e eeuw algemeen vervangen door paine.
	Telstje heeft als gramm.stam telst, maar de gramm.stam van dâmenntelstje is dâmentell (en niet *dâmenntelst). Kennelijk wordt dâmenntelstje niet meer als een samengesteld werkwoord beschouwd. Zie ook § 82.35.
	En zo vele sporten, spellen en muziekinstrumenten met -merre. Zie ook § 83.26 (bâlmerre).
	Zie ook lacs-fixe (§ 83.49).

83.51

Evenals bij onscheid.samst.n met een additief (§ 83.48) treedt ook bij samenstellingen met een substantief dikwijls vocaalreductie, contractie of morfeemdeletie op. Bijvoorbeeld:

• jumpâ + tece > jumpetece
  sprong + doen > springen
• flecs + csule > flecsule
  vuur + spugen > vuurspuwen
• krôsta + quâme > krôsquâme
  leed + uitlokken > medelijden inboezemen
• tûrg + kette > tûrgette
  maat + geven > opmeten
• uokk + njame > uokjame
  rook + spuien; lozen > roken (v. schoorsteen)
• wertlâ + knôfe > wertknôfe
  wereld + bekend zijn > ruchtbaar maken
• ÿkaô + qure > ÿkaqure
  vesting + grijpen; pakken > innemen (v. stad)

	Zie § 83.50, noot [1].
	Vergelijk ook uokke ~ uokkare (§ 83.23).
	Qure is archaïsch.

83.52

Let op de wijziging van de stamvocaal in:

• nes + clene > nescléne
  neus + schoonmaken > neus snuiten
• defô + lée > defôliye
  plaag; ziekte + ontvouwen; open laten vallen (lett.) > plagen; kwellen

Vergelijk ook de é/e-wisseling bij het nominale suffix -clén (-reiniger, -filter, -veger) (§ 21.30).

Let op de consonantveranderingen bij:

• xliffa + xennde > xliffašene
  afwerend gebaar + smalen op > veronachtzamen; negéren

De xl in xliffa wordt uitgesproken als [þl]. De x in xennde is [kþ], maar wordt in samenstellingen gereduceerd tot [þ], en vervolgens tot [š], geschreven als š. Verder wordt onder invloed van de lange i in xliffa de e in xennde kort (dit blijkt uit de verenkeling van nn), en vervalt de d.

83.53   ad § 83.44   C. Samenstelling met ander werkwoord

Een samenstelling met twee werkwoorden is bijna altijd onscheidbaar (zie ook § 82.3). Bijvoorbeeld:

• reppe + tjyme > reppetjyme
  zeggen + zich afvragen > (mondeling) vragen
• hale + fiytje > halefiytje
  dóórmaken + uitkiezen > onthouden; nog weten
• ÿrge + fûðe > ÿrgefûðe
  vullen + bij elkaar horen > bevatten

Fiytje is een archaïsche variant van fiysde (uitkiezen). We kunnen beide vormen terugvoeren op de gereconstrueerde Oerspokaanse vorm †fiyče, waarin de uitspraak van č varieert tussen [ts] en [T]. Zie ook § 70.4 punt 4 (čem > sem/tem).

83.54

Het eerste werkwoord in een dergelijke samenstelling verschijnt soms in de vorm van een wortelstam (§ 82.2) (deletie van de pron.-e is een toepassing van de kapregel):

• dvagge + cvyste > dvagcvyste
  morsen + verspillen > vermorsen
• jarre + môje > jarmôje
  zweven + draaien van molenwieken > zweefvliegen
• farte + arvende > fartarvende
  lopen + voorbijgaan > voorbijlopen
• wârbie + mapyre > wârbimapyre
  uitdenken + overwinning behalen > een taak volbrengen
• zerfe + gre > zerfgre
  kijken; zien + draaien > rondkijken; rondzien
• ÿone + zerfe > ÿonzerfe
  zich verwonderen + zien > toezien op

	Tevens wordt de stamvocaal van het eerste werkwoord verkort (consonant-verenkeling).
	Voor môje, zie ook § 83.55.

Ook bij een van de weinige scheid.samst.n met twee werkwoorden verschijnt de wortelstam:

• stâge + šove > stâg-šove
  optreden + tonen > voordoen; voorbeeld geven

83.55

Soms wordt de pron.-e van het eerste werkwoord in een andere vocaal veranderd; dit is een vorm van vocaalreductie:

• claje + zuobe > clajûzuobe
  uiteenvallen in + afwijzen > in de steek laten
• roe + tamðe > rootamðe
  nijgen; buiging maken + koesteren; zorgvuldig bewaren > hunkeren naar
• hûche + melle > hûchâmelle
  oplossen + bereiken (fig.) > tot een oplossing komen
• uše + melle > ušâmelle
  gebruiken + bereiken (fig.) > gebruik maken van
• zôle + môje > zôlumôje
  vliegen (dieren) + draaien (molenwieken) > vliegen (vliegtuigen)

Zôlumôje kwam na de uitvinding van de propeller als neologisme in zwang. Het draaien van de propeller riep associaties op met het draaien van molenwieken. Bij straal- en zweefvliegtuigen en raketten heeft het element môje zijn betekenis verloren, wat onder meer blijkt uit het analoog gevormde jarmôje (zweefvliegen), dat eigenlijk *zôlujarre of *jarzôle zou moeten zijn; zie ook § 83.54.

83.56

Soms vinden er naast vocaalreductie ook nog contractie en morfeemdeletie plaats:

• uzige + vertare > uzigfetare
  behartigen + antwoorden > beantwoorden [aan]
• vasse + melle > vâselle
  verbreken + bereiken (fig.) > ophouden; belemmeren; storen