4. Additieven

42. Meervoud van additieven

42.1

Er bestaat in veel gevallen een getalscongruentie tussen een additief en zijn complement (onder "complement" wordt hier verstaan: het substantief, de groep van substantieven of het predikaat dat door het additief nader bepaald wordt). Ofwel: als een complement een meervoudsvorm heeft, dan krijgen de bijbehorende additieven eveneens een meervoudsvorm. Hierbij moet onderscheid gemaakt worden tussen (1) een intern meervoud en (2) een extern meervoud. Dit onderscheid is uitgelegd in § 31.25-27.

42.2

De volgende groepen van additieven krijgen een meervoudssuffix als zij een bepaling vormen bij een intern meervoudig substantief, voornaamwoord of eigennaam (zie ook § 31.26 punten 1. t/m 6.):

1. Additieven die eindigen op het suffix -iy
2. Additieven die oorspronkelijk een teg.dw. waren en door lexicalisatie tot categorie I zijn gaan horen (dus de additieven CAT.I op -lira, zie § 40.52-53)

Onder de noemer "het suffix -iy" vallen ook: De suffixen waarbij iy het eind-element is, zoals -amiy (§ 41.2) en -abliy (§ 41.13); De uitgang -iy die op improductieve wijze bij de additief-vorming verschijnt, zoals bij tundare (breken) > tundâriy (breekbaar) (§ 41.14).

Het meervoudssuffix voor deze twee groepen van additieven is -n. Alle additieven die niet tot groep 1. of groep 2. behoren, blijven voor het interne meervoud ongemarkeerd. Bijvoorbeeld:

• ef kariy efanty ~ ef kariyn efantys
  het lelijke kind ~ de lelijke kinderen
• ef ÿtinelira tubôs ~ ef ÿtineliran tubôsz
  de zwangere vrouw ~ de zwangere vrouwen
• ef pûzôliy vogily ~ ef pûzôliyn vogilys
  de vogel die niet kan vliegen ~ de vogels die niet kunnen vliegen
• lyiyn Romee ur Juliy
  de verliefde Romeo en Julia
• ef hent doffiyn boert
  de vijf zwarte koeien
• Ef ÿrbÿr hôfruos riffe óps lo simajeliran.
  De strenge opvoeding maakt hen achterbaks.
• Qurt verfute ef argerats lo kariyn.
  Qurt schildert de deuren lelijk.
• Ef entrafers sena ocÿrme [lo] zlÿšiyn.
  De toeristen gedragen zich verwend.
  (= gedragen zich zodanig dat men hun de eigenschap "verwend" kan toekennen)

	Een niet-gelexicaliseerd teg.dw. krijgt nooit het suffix -n, dus: ef ÿtinelira tubôsz (de dragende vrouwen).
	Zie § 41.9.
	Achter het telwoord hent (vijf) verschijnt het substantief in het enkelvoud (§ 31.6), maar het additief is desondanks voor het meervoud gemarkeerd. Volgens Kojen-Pôt (1977) is er in dergelijke gevallen sprake van een gebrek aan getalscongruentie, maar volgens een meer moderne opvatting heeft het substantief hier een ongemarkeerde meervoudsvorm, zodat er wel degelijk sprake is van een getalscongruentie (Dyne 1988).

42.3

In de spreektaal is het al tientallen jaren de gewoonte om een stoff.subst. als enkelvoudig te behandelen, of te wel, het meervoudssuffix -n blijft bij bijbehorende additieven achterwege. De laatste jaren is dit enkelvoudige gebruik van een stoff.subst. ook in de schrijftaal doorgedrongen. Daarom zijn in de volgende voorbeelden zowel de gesuffigeerde als de ongesuffigeerde additieven goed:

• ef méltriy[n] pleko   het klamme zand
  
• ef kluršiy[n] knurfel   het kabbelende water
  
• Ef kvik-šifer melde plistepiy[n].   Kwikzilver is vloeibaar.

Voor Kojen-Pôt (1977) was dit enkelvoudige gebruik van stoff.subst.n nog onacceptabel, maar Undoryll-Sjocc (1975) keurde dit althans in de spreektaal reeds goed. In een latere publicatie (1987) stelt zij zelfs voor om stoff.subst.n consequent als enkelvoudig te gaan behandelen.

Naar de laatste opvattingen van de autoriteit op het gebied van correct taalgebruik, Lerdu-Sypa Kojen-Pôt, zullen we helaas moeten gissen want hij is in 1980 overleden.

42.4

De additieven op -iy en -lira (§ 42.2, groep 1. en 2.) krijgen het suffix -m als zij een bepaling vormen bij een intern meervoudig predikaat (dus als zij de functie van pred.add. hebben):

• Do sen ocÿrme simajelira. ~ Óps sena ocÿrme simajeliram.
  Hij gedraagt zich achterbaks. ~ Zij gedragen zich achterbaks.
  (= hun wijze van gedragen heeft de eigenschap "achterbaks")

• Ef 'jans chaquinde choffiym.   De jongens spreken rumoerig.
• Ef knurfel vende lâmiy[m] minkÿr ef jakâmses.
  Het water stroomt dromerig langs de velden.

In bovenstaande voorbeelden is het predikaat voor de interne meervoudsvorm niet gemarkeerd en moeten we uit de zinskern (hier: subject) opmaken of we met een enkel- of meervoud te doen hebben. Modale suffixen maken echter onderscheid tussen enkel- en meervoud: het predikaat met een modaal suffix is dus wèl gemarkeerd. Vergelijk:

• Do chafostecû kariy. ~ Óps chafostecos kariym.
  Hij kan lelijk zingen. ~ Zij kunnen lelijk zingen.

Bij stoff.subst.n moet op de getalscongruentie gelet worden: óf modaal suffix en additief hebben beide een meervoudsvorm, óf beide staan in het enkelvoud:

• Ef knurfel ventaves lâmiym minkÿr ef jakâmses =
  Ef knurfel ventavy lâmiy minkÿr ef jakâmses.
  Het water wil dromerig langs de velden stromen.

Zie voor de modale suffixen Hoofdstuk 110.

42.5

De additieven op -iy en -lira (§ 42.2, groep 1. en 2.) krijgen eveneens het suffix -m als zij in de functie van adj.add. een bepaling vormen bij een ander additief dat op zijn beurt een bepaling vormt bij een intern meervoudig complement. Bijvoorbeeld:

• ef graviym flifados efantys   de zeer aardige kinderen
• ef katšeriym kariyn efantys   de afschuwelijk lelijke kinderen
• ef latereliram kluršiyn knurfel = ef laterelira kluršiy knurfel
  het nerveus kabbelende water
• Óps chaquinde pjohelleliram hups.   Ze spreken onbeschoft hard.
• Ef 'jans sena ocÿrme graviym choffiym.
  De jongens gedragen zich zeer rumoerig.
• Vyriy, Cana ur Lâc melde môntyeliram fâkomm.
  Vyriy, Cana en Lâc zijn onnoemelijk gemeen.

Alleen als met Vyriy, Cana en Lâc de drie plaaggodinnen bedoeld worden (en dat zal vrijwel altijd het geval zijn) is er sprake van een intern meervoud, en krijgt môntyelira (onnoemelijk) het suffix -m.

42.6

Als een additief op -iy of -lira in de functie van attr.add. een bepaling vormt bij de genitief van een intern meervoudig substantief, krijgt het additief eveneens een -m. Zie ook § 60.41. Vergelijk:

• ef gumbâl rifo ef zlÿšiyn efantys = ef zlÿšiym efantyser gumbâl
  de bal van de verwende kinderen
• ef mabys rifo ef kluršiyn knurfel = ef kluršiym knurfelecÿr mabys
  het geluid van het kabbelende water
• ef myzâlôsta rifo ef ÿtineliran mosjeusz = ef ÿtineliram mosjeuster myzâlôsta
  de weeën van de zwangere vrouwen

42.7

Sommige additieven op -iy en -lira krijgen als bepaling bij een intern meervoudig complement geen -n of -m. Deze additieven zijn:

1. Geografische namen op -iy in de functie van attr.add.
2. Additieven waarbij de uitgang -iy of -lira geen suffix is (die dus "toevallig" op iy of lira eindigen, zie ook § 41.23)

42.8   ad § 42.7   A. Geografische namen op -iy

Geografische namen worden in de functie van attr.add. met een kleine letter geschreven maar blijven verder onveranderd. Vergelijk:

• ef spooksoliy mennweg ~ ef spooksoliy mennwegs
  de Spokanische snelweg ~ de Spokanische snelwegen
• kost ameriy frint ~ kost ameriy frints
  mijn Amerikaanse vriend ~ mijn Amerikaanse vrienden
• ef trupiy kelte ~ ef trupiy keltes
  de boer uit Trupiy ~ de boeren uit Trupiy (stadje op Berref)

ook nog:

ef jeviy tradišo ~ ef jeviy tradišos de joodse traditie ~ de joodse tradities

Omdat jeviy tot categorie I behoort, kunnen we ook zeggen: Ef tradišos melde jeviy.   De tradities zijn joods., enz. Zie verder § 40.44-48 voor de geografische namen.

42.9   ad § 42.7   B. Additieven, "toevallig" op iy en lira

"Toevallig" op iy en lira (dus geen aangehecht suffix) eindigen onder andere:

• ef kriy mosjeus ~ ef kriy mosjeusz
  de snauwerige vrouw ~ de snauwerige vrouwen
• ef zvalira manta ~ ef zvalira mantas
  de idyllische landstreek ~ de idyllische landstreken
• Ef moirter melde mjûrtiy. ~ Ef moirters melde mjûrtiy.
  De verdachte is onschuldig. ~ De verdachten zijn onschuldig.
• Ef ufnaros riffe ef 'jans lo sliy.   De training maakt de jongens gehard.
• plentiy mimpits   ruim voldoende boeken
• Kirro paine niy ef.   We doet het niet zo.

	Zie ook § 40.61.
	Zie ook § 41.52 noot 3.

Zie Appendix 192 voor alle additieven op iy en lira die géén markering voor het interne meervoud krijgen.

42.10

Ook de additieven graviy (ernstig), knâmpiy (mollig), lanbiy (stemmig) en róziy (kostelijk) hebben een "toevallige" uitgang op iy (zie § 41.23). Maar in weerwil van wat we zouden verwachten zijn deze vier woorden wèl gevoelig voor de suffixen -n en -m. Zij worden dus behandeld alsof iy een suffix is:

• ef graviyn chaquindôsta   de ernstige gesprekken
• Ef defôliyas melde graviym fâkomm.   De plaaggodinnen zijn heel gemeen.
• Ef 'nins melde knâmpiyn.   De meisjes zijn mollig.

Bij graviy, lanbiy en róziy is direct waarneembaar dat iy geen suffix kan zijn. Een suffix kan immers weggelaten worden, en zou dit bij deze drie additieven gebeuren dan houden we over: grav, lanb en róz. Dit zijn geen mogelijke Spokaanse woorden omdat deze nimmer op een stemhebbende consonant mogen eindigen.
Het feit dat bij deze drie additieven zo gemakkelijk te zien is dat de uitgang -iy nooit een suffix kan zijn brengt Romus-Alber (1977) ertoe om toevoeging van de meervoudsmarkeringen -n en -m hier als ongrammaticaal te bestempelen. Daarentegen vergoelijkt hij de toevoeging van deze meervoudsmarkeringen bij knâmpiy, omdat we ons hier zouden kunnen voorstellen dat dit additief afgeleid is van het hypothetische substantief ® knâmp.

42.11

De nevengeschikte elementen binnen een extern meervoudige constituent (zie § 31.27) kunnen elk door één of meer eigen attr.add.n bepaald worden, bijvoorbeeld:

• ef blakker chat ur doffiy hurt   de witte kat en zwarte hond
• ef blakker chat ur hurt   de witte kat en hond (d.w.z. alleen de kat is wit)
• ef doffiyn chats ur grist hurt   de zwarte katten en grijze hond
• flifados Petriy ur réte én pûl Wesi
  de aardige Petriy en de onbeleefde en stomme Wesi
• Tôje ef ÿtineliran mosjeusz frân ef ðÿmÿrômiyn meraters inéchare goe mipzâlbinasôsta.
  Noch de zwangere vrouwen noch de werkloze mannen hebben recht op een uitkering.

42.12

Als we willen uitdrukken dat een attr.add. een bepaling vormt bij de gehele constituent (en niet slechts bij een van de elementen) moet het attr.add. voorzien worden van het meervoudssuffix -[e]s (-es als het additief eindigt op h, x of s, anders -s). Het suffix -[e]s dient dus om het externe meervoud van de constituent uit te drukken. De met -[e]s gesuffigeerde additieven komen vóór het eerste nevengeschikte element. In tegenstelling tot de suffixen -n en -m kan -[e]s achter elk additief geplaatst worden. Vergelijk:

• ef blakker chat ur hurt   de witte kat en hond (de hond is niet wit)
• ef blakkers chat ur hurt   de witte kat en [witte] hond
• ef doffiyn chats   de zwarte katten
• ef doffiys chats ur hurt   de zwarte katten en zwarte hond
• ef flifadoses 'jans ur 'nins   de aardige jongens en [aardige] meisjes
• ef flifadoses 'jans ur cÿrtiriyn 'nins
  de aardige jongens en aardige, behulpzame meisjes
• ef flifadoses én cÿrtiriys 'jans ur 'nins
  de aardige en behulpzame jongens en [aardige en behulpzame] meisjes
• ef ÿrtses, blakker chat ur doffiyn hurts
  de valse witte kat en valse zwarte honden
• ef râviys moplariy lef qugjoho
  het opmerkelijke ongeluk met het opmerkelijke gevolg

Een herhaling van het additief is mogelijk indien we extra nadruk willen leggen op het feit dat beide elementen van de samenstelling dezelfde eigenschap hebben: ef râviy moplariy lef ef râviy qugjoho (het opmerkelijke ongeluk met het evenzeer opmerkelijke gevolg).

42.13

Elk subj.add. of obj.add. mag het meervoudssuffix -[e]s krijgen als dit subj.add. of obj.add. een bepaling vormt bij een extern meervoudig complement. In tegenstelling tot bij attr.add.n (vorige paragraaf) is suffigering met -[e]s nu dus optioneel:

• Ef chat melde blakker. ~ Ef chat ur hurt melde blakker[s].
  De kat is wit. ~ De kat en hond zijn [beide] wit.
• Gress verfute ef argerats lo mesâ. ~ Gress verfute ef argerats ur miflifs lo mesâ[s].
  Ik verf de deuren groen. ~ Ik verf de deuren en ramen groen.

De externe meervoudssuffigering van subj.add.n en obj.add.n vindt voornamelijk in de schrijftaal plaats; in de spreektaal wordt het suffix -[e]s meestal weggelaten.

42.14

Als we het suffix -[e]s bij subj.add.n en obj.add.n weglaten, moeten we eraan denken dat additieven op -iy en -lira (§ 42.2, groep 1. en 2.) een -n krijgen, zowel bij een intern als bij een extern meervoud. Vergelijk:

• Ef chat ur hurt melde doffiys = Ef chat ur hurt melde doffiyn.
  De kat en hond zijn [beide] zwart.
• Toje Sulf fra Glo melde pjohelleliras = Toje Sulf fra Glo melde pjohelleliran.
  Óf Sulf óf Glo is onbeschoft.
• Do verfute ef argerats ur miflifs lo kariys = Do verfute ef argerats ur miflifs lo kariyn.
  Hij verft de deuren en ramen lelijk.

Gebruik van het suffix -n leidt tot ambiguïteit want het additief kariyn kan ook zo opgevat worden dat het alleen bij ef miflifs hoort. De zin kan dan geparafraseerd worden als "hij verft de deuren en de ramen, maar de ramen verft hij lelijk". Deze parafrase kan wellicht beter uitgedrukt worden met een constructie waarin "constituentsplitsing" (§ 120.30) heeft plaatsgevonden: Do verfute ef argerats, ur ef miflifs lo kariyn. Hij verft de deuren, en de ramen [verft hij] lelijk. Merk op dat constituentsplitsing de eigenschap "extern meervoud" ongedaan maakt, zodat de volgende zin ongrammaticaal is: *Do verfute ef argerats, ur ef miflifs lo kariys.

42.15

Als elk nevengeschikte element van een constituent door zijn eigen additief bepaald wordt, moet de extern meervoudige constituent opgesplitst worden in twee nevengeschikte constituenten, vergelijk:

1. Gress verfute ef argerats ur miflifs lo mesâ.
   Ik verf de deuren en ramen groen.
2. Gress verfute ef argerats lo roffiyn ur ef miflifs lo mesâ.
   Ik verf de deuren oranje en de ramen groen.

In a. is sprake van één constituent ef argerats ur miflifs (en daarom is er ook één lidwoord); deze constituent wordt nader bepaald door lo mesâ. In b. is daarentegen sprake van twee constituenten: (1) ef argerats, en (2) ef miflifs (beide met een eigen lidwoord). Constituent (1) wordt nader bepaald door lo roffiyn en constituent (2) door lo mesâ. Voor een nadere analyse van deze "constituentsplitsing" wordt verwezen naar Hoofdstuk 120.

Als splitsing van een zinskern noodzakelijk is (omdat elk nevengeschikte element in de kern door een ander additief bepaald wordt), ontstaan er feitelijk twee nevengeschikte zinnen. Vergelijk:

1. Sulf ur Glo melde pjohelleliran ur pûl.
   Sulf en Glo zijn onbeschoft en stom.
2. Sulf melde pjohellelira ur Glo melde pûl.
   Sulf is onbeschoft en Glo is stom.

Zie verder ook Hoofdstuk 120 voor nevenschikking.

42.16

Elk pred.add. mag het meervoudssuffix -p (achter vocalen) of -ep (achter consonanten) krijgen als dit pred.add. een bepaling vormt bij een extern meervoudig predikaat. Een predikaat wordt geacht een extern meervoud te bezitten als de zinskern een extern meervoud vertoont. Vergelijk:

• Petriy sen ocÿrme fâkomm. ~ Petriy ur Welm sena ocÿrme fâkomm[ep].
  Petriy gedraagt zich gemeen. ~ Petriy en Welm gedragen zich gemeen.
• Ef knurfel vende lôftquar. ~ Ef knurfel lef ef pica-tâts vende lôftquar[ep].
  Het water stroomt langzaam. ~ Het water met de ijsschotsen stroomt langzaam.

42.17

Als we het suffix -[e]p weglaten, moeten we eraan denken dat de pred.add.n op -iy en -lira (§ 42.2, groep 1. en 2.) een -m krijgen, zowel bij een intern als bij een extern meervoud. Vergelijk:

• Petriy ur Welm sena ocÿrme pjohellelirap = Petriy ur Welm sena ocÿrme pjohelleliram.
  Petriy en Welm gedragen zich onbeschoft.
• Ef knurfel lef ef pica-tâts vende lo lâmiyp = Ef knurfel lef ef pica-tâts vende lo lâmiym.
  Het water met de ijsschotsen stroomt dromerig.

Als weglating van -p leidt tot toevoeging van -m (voorbeelden hierboven), dan geven velen er de voorkeur aan om -m te gebruiken. Of met andere woorden: pred.add. op -iy en -lira worden liever altijd met -m gesuffigeerd, zodat het suffix -p bij deze additieven niet van toepassing is.

42.18

Dat de suffixen -[e]s en -[e]p voor het externe meervoud optioneel zijn bij additieven in de functie van subj., obj. en pred.add. ligt aan het feit dat subj., obj. en pred.add.n nooit slechts een deel van een extern meervoudige constituent kunnen bepalen. Ook zonder de suffixen -[e]s en -[e]p is het duidelijk dat het additief een bepaling vormt bij de gehele constituent.
Dit is niet het geval bij een additief in de functie van attr.add.: een attr.add. kan zowel een gehele constituent bepalen als slechts een van de elementen ervan.
Om ambiguïteit te vermijden is het suffix -[e]s bij een attr.add. verplicht als dit attr.add. de gehele constituent bepaalt. Zie § 42.11-12.

In het eerste geval staat het additief - samen met het lidwoord - vóór de gehele constituent; in het tweede geval is elke additief een deel van de constituent; zie ook Hoofdstuk 120.

42.19

De additieven op -iy en -lira krijgen het suffix -m (en niet -[e]s of -[e]p) als zij in de functie van adj.add. een bepaling vormen bij een ander additief dat op zijn beurt een bepaling vormt bij een extern meervoudig complement. Feitelijk geldt nu dus hetzelfde als wat er in § 42.5 gezegd is, bijvoorbeeld:

• Fyn, Hara ur Olâf chaquinde pjohelleliram hups[ep].
  Fyn, Hara en Olâf praten onbeschoft hard.
• Ef ÿrbÿr hôfruos riffe Mariy ur Elsa lo graviym simajeliras (of: simajeliran).
  De strenge opvoeding maakt Mariy en Elsa zeer achterbaks.
• ef katšeriym kariys 'jan ur 'nin
  de afschuwelijk lelijke jongen en het afschuwelijk lelijke meisje

42.20

Geografische namen in de functie van attr.add. krijgen als enige geen -[e]s of -[e]p als zij een bepaling bij een extern meervoudige constituent vormen. Vergelijk:

1. ef kviksiys mennwegs ur tiffugwegs
   de gevaarlijke snelwegen en [gevaarlijke] provinciale wegen
2. ef spooksoliy mennwegs ur tiffugwegs
   de Spokanische snelwegen en [Spokanische] provinciale wegen

1. ef kurasÿrtoses gerlasz oft trems
   de interlokale autobussen en [interlokale] trams
2. ef amsterdam gerlasz oft trems
   de Amsterdamse autobussen of [Amsterdamse] trams

42.21

Als expliciet duidelijk gemaakt moet worden dat een dergelijk geografisch attr.add. een bepaling bij de gehele constituent vormt, en niet slechts bij het eerste element, kan voor de overige elementen het spoor idem geplaatst worden:

• ef spooksoliy mennwegs ur idem tiffugwegs
  de Spokanische snelwegen en [idem dito] provinciale wegen
• ef amsterdam gerlasz oft idem trems
  de Amsterdamse autobussen en [idem dito] trams

Let ook op de ambiguïteit in (1):

1. Gress affionnose ef lomky sectâ ur léf.
   1. Ik houd van wijn uit Lomky en bier.
      (het bier kan overal vandaan komen)
   2. Ik houd van wijn uit Lomky en bier uit Lomky.

Betekenis (1b) wordt expliciet uitgedrukt in (2):

2. Gress affionnose ef lomky sectâ ur idem léf.

Voor idem, zie ook § 131.9.

42.22

In plaats van toevoeging van idem kan ook het voegwoord ur door én vervangen worden. Als twee elementen nevenschikkend verbonden zijn door én, worden zij beide door een voorafgaand additief bepaald, dus:

• ef amsterdam gerlasz én trems   de Amsterdamse autobussen én trams
• Gress affionnose ef lomky sectâ én léf.   Ik houd van sectâ én bier uit Lomky.

Merk op dat het "additief-includerende" voegwoord én geen emfatisch karakter heeft, zoals dat het geval is met de Nederlandse vertaling 'én'. Voor én, zie Blok 120.1.

42.23

In het volgende Blok zijn alle meervoudssuffixen samengevat die de additieven in de verschillende functies kunnen krijgen: