2. Substantieven

21. Vervolg morfologie van substantieven

21.1

Dit hoofdstuk is een vervolg van Hoofdstuk 20.

Het Spokaans kent een aantal methoden om uit een substantief een ander substantief te vormen, en wel:

1. afleiding d.m.v. een lexicaal affix (vanaf § 21.2)
2. scheidbare samenstelling (vanaf § 21.15)
3. onscheidbare samenstelling (vanaf § 21.19)
4. reduplicatie (vanaf § 21.23)

21.2   ad § 21.1   A. Nieuw substantief d.m.v. affigering oud substantief

Een groot aantal prefixen en een kleiner aantal suffixen en circumfixen (combinatie van pre- en suffix) kunnen aan een substantief gehecht worden zodat er een nieuw substantief ontstaat waarvan de betekenis meer gespecificeerd is dan die van het oude, ongeaffigeerde substantief. Dergelijke affixen heten lexicale affixen, omdat zij (in tegenstelling tot bijvoorbeeld grammaticale affixen) een semantische inhoud hebben.
Bijna alle affixen worden onscheidbaar aan het substantief gehecht, met alle gevolgen voor meervouds- en resultatiefvorming van dien (§ 20.43, § 30.32-37, § 61.29 en § 61.40-41). Een klein aantal affixen vormt een scheid.samst., zodat meervouds- en resultatiefvorming niet beďnvloed worden. In de volgende paragrafen zijn de scheidbaar aan te hechten affixen van een dubbele filâsto (--) voorzien. Zie verder § 21.7.

21.3

Voorbeelden van lexicale prefixen:

ânt-- anti-; -vrij; -vast; [bestand] tegen:

ânt-qurredla ânt-tass ânt-flecs-sgűla ânt-fjâs-glaza

tegengif parachute (lett. "tegen-val") vuurvaste schaal (lett. "anti-vuur-schaal") onbreekbaar glas (lett. "anti-slag-glas")

Vergelijk ook § 41.43.

cria- hand-, soms ook pols-, arm-:

criagârp criamust criaprams criazen criabent

handboei handschoen handrem handwerk armband

kor- paleis-; hof-:

korarâbe kormittors korsamm

paleistuin paleistrap hof[houding]

lurg- midden-; middel-:

lurgl˙nt lurgkoles lurgkormondô lurgposišo

middellijn middelbare school midzomer middenpositie

menn- hoofd-; belangrijkste; eerste (dikwijls gelexicaliseerd):

mennârtycla mennhuflif mennstâgatjen menngarrent mennmenester mennurp mennileset

hoofdartikel hoofdgebouw hoofdrolspeler centraalstation minister-president opperhoofd hoofdeiland (in Spokanië elk van de 7 grootste eilanden met een eigen bestuur; zie § 10.2)

	Het antoniem van menn- is nef-; het synoniem (in de meeste gevallen) van nef- is su-. Vrijwel alle samenstellingen met menn- hebben een tegenhanger met nef- of su-, bijvoorbeeld: nefhuflif = suhuflif (bijgebouw); nefprest = suprest (onderdirecteur); nefileset = suileset (bij-eiland (in Spokanië: kleiner eiland dat bestuurlijk onder een mennileset ressorteert)).
	In mennurp is een n weggevallen (menn- + nurp), omdat de Spokaanse orthografie geen reeks van drie identieke consonanten toestaat. De reductie van nnn > nn is géén contractie zoals bedoeld in § 20.42, maar zuiver een spellingskwestie.

nâs-- her-; re-; opnieuw:

nâs-ôrganisašo nâs-zerfos nâs-glônt

reorganisatie herziening recidivist (misdadiger die in herhaling vervalt)

pâlt- te veel; in te grote mate aanwezig:

pâltoto pâltveldur Pâltpleko melde fes ef slaja.

te veel [aan] auto's te veel [aan] mensen Er zit te veel zand in de sla.

Pâlt- wordt voornamelijk toegevoegd aan stoff.subst.n. Concr. of abstr. subst.n die marginaal met dit prefix verrijkt worden, kennen geen meervoudsvorm; zij lijken een "stoffelijk" karakter te krijgen. Pâlt- is een productief prefix bij additieven (§ 41.43).

ral- mede-:

ralpoirr ralveldur ralpjôlos ralpainer

medeleven medemens inspraak handlanger, medeplichtige

sko- 1. zak-; 2. -zak:

1.	skomirrôr skosmurf skobedâ	zakspiegeltje zakgeld sigarettenaansteker (lett. "zak-ontvlamming")
2.	skobof skovâtja	broekzak vestzakje

Sko- is niet alleen een prefix dat een substantief nader specificeert (smurf ~ skosmurf (geld ~ zakgeld)), maar heeft tevens de eigenschap van nominaal prefix dat door een substantief nader gespecificeerd wordt (vâtja ~ skovâtja (vest ~ vestzakje)). Zie verder § 21.27.

ta- mis-; mislukt:

taeftarsos tarovretos taexâm

mislukking mislukte (op de klippen gelopen) liefde examen waarvoor men gezakt is

to- schijn-; vals-; niet echt:

tosmurf tošovos tobâr todiô

vals geld schijnvertoning margarine (eig. "valse boter") afgod

stin- schrijf-:

stinfotel stintiyns (mv.) stintiyft

schrijffout schrijfbehoeften schrijfkramp

21.4

Voorbeelden van lexicale suffixen:

-afiy schriftelijk:

exâmafiy lydafiy vertarafiy

schriftelijk examen schriftelijke bekendmaking schriftelijk antwoord

--krain kubieke:

meter-krain (afgekort m-kr) sentimeter-krain (afgekort sm-kr)

kubieke meter kubieke centimeter

Naast --krain bestaat ook --trom (vierkante), bijvoorbeeld: meter-trom (vierkante meter; afgekort m-tr).

--mâlp schoon-; familielid/kennis/relatie van iemands echtgenoot/-genote:

sientur-mâlp frera-mâlp frint-mâlp kost côlegje-mâlp

schoonmoeder zwager vriend van iemands echtgenoot/-genote de collega van mijn vrouw/man

-ôm industrieel; werk-:

arânkaôm portôm helbiôm

industriespoorweg industriehaven werkkleding, overall

-ukér 'boeren-; landbouw-; agrarisch':

mirraukér blarâsukér vrôkukér eksposišoukér

boerenweg, landweg boerenkaas landbouwmethode landbouwtentoonstelling

21.5

Voorbeelden van lexicale circumfixen:

nâ--e gebrek aan; tekort aan:

nâcôrne nâgekkere nâzârose nâknurfele

gebrek aan graan tekort aan leraren gebrek aan woningen watergebrek

to--˙ groep; verzameling; [fruit]boom; struik; ge--te (collectief):

tovildul˙ toberg˙ toqudex˙ togeffy˙ todâts˙ toroza˙

geboomte; groepje bomen gebergte wetgeving (eig. "verzameling wetten") appelboom dadelpalm rozestruik

21.6

Alle lexicale affixen zijn productief maar het gebruik ervan leidt soms tot lexicalisatie, zoals in meer of mindere mate uit bovenstaande voorbeelden blijkt. Hier volgen nog enkele duidelijke voorbeelden:

criaklop korsért mennfamyl mennzurtarr tojesfsâ blofukér totarm˙ toknuf˙   toaâlbos˙ torut˙

polshorloge (niet "handklok") paleis (niet "hofhuis") koninklijke familie (niet "hoofdfamilie") spitsuur (niet "belangrijkste uur") wedstrijd, concours (niet "valse strijd") trekpaard voor een ploeg (niet "boerenpaard") ingewanden; inwendige organen (niet alleen "gedarmte") afwas; vaat (servies en bestek dat nog gewassen moet worden) (niet "verzameling potten") bebouwde kom (niet "groepje bouwwerken") patroon (fig.) (niet "verzameling ruiten")

21.7

Enkele affixen zijn scheidbaar aan het substantief gehecht; dit blijkt uit de filâsto tussen affix en substantief. Scheidbare aanhechting betekent onder meer dat bepaalde grammaticale affixen (meervouds- of resultatiefvorming ed.) niet aan een van de uiteinden van de samstenstelling gehecht worden, maar op de oorspronkelijke plaats van het niet-geaffigeerde substantief. Vergelijk:

ef űstos-mâlp ~ ef űstoukérs

de schoondochters ~ de boerendochters

Zie ook § 30.37.

21.8

Aanhechting van een lexicaal affix heeft soms morfeemdeletie tot gevolg. Dit verschijnsel wordt ook de kapregel genoemd en houdt in dat een morfeem onmiddellijk achter een stam wordt gedeleerd zodra erachter een lexicaal suffix volgt. In het Spokaans komt dit verschijnsel soms voor bij toevoeging van lexicale suffixen aan substantieven die op het grammaticale suffix -os eindigen: -os valt weg en van het substantief blijft alleen de wortelstam over. In de voorbeelden van § 21.4 werkt de kapregel bij de aanhechting van -afiy (schriftelijk):

lydafiy  schriftelijke bekendmaking vertarafiy  schriftelijk antwoord

<   lydos  bekendmaking + -afiy <   vertaros  antwoord + -afiy

21.9

Aanhechting van een lexicaal affix kan ook vocaaldeletie tot gevolg hebben. Dit wil zeggen dat de eindvocaal van het oorspronkelijke substantief wegvalt zodra een affix aangehecht wordt. Dit geldt voor zowel suffixen als prefixen. Het komt vooral bij sterk gelexicaliseerde samenstellingen voor. Bijvoorbeeld:

ralpoirr  medeleven toberg˙  gebergte criaklop  horloge mennfamyl  koninklijke familie areôm  industrieterrein

<   ral-  mede- + poira  leven <   to--˙  ge--te + bergo  berg <   cria-  hand; pols + kloppa  klok <   menn-  hoofd-, belangrijkste + famyliy  familie <   areű  terrein + -ôm  industrie-

Vocaaldeletie die plaats vindt onder invloed van een onmiddellijk op deze vocaal volgend suffix (zoals bij toberg˙ en areôm), is een vorm van contractie.

	In de samst. ralpoirr is de r verdubbeld om het accent op de i vast te houden.
	In de samst. criaklop is de p verenkeld om het accent op de a vast te houden.

21.10

Het is mogelijk om meer dan één lexicaal affix aan een substantief te hechten. Vooral een prefix en een suffix gaan goed samen:

ta- + -afiy menn- + -ôm ral- + --mâlp

: taexâmafiy   : mennarânkaôm   : ralpainer-mâlp

schriftelijk examen waarvoor men gezakt is hoofdindustriespoorweg medeplichtige van iemands echtgenoot/genote

Bij een combinatie van twee prefixen of twee suffixen zal het scheidbare affix altijd het verst van het substantief af staan:

nâs-- + to- -ukér + --mâlp

: nâs-tošovos   : űstoukér-mâlp

her-schijnvertoning; herhaalde schijnvertoning boeren-schoondochter

21.11

De combinatie van twee onscheidbare prefixen of van twee onscheidbare suffixen is wat gecompliceerder. Er moet dan onderscheid gemaakt worden tussen twee affixen die semantisch nevengeschikt zijn aan elkaar, of die semantisch ondergeschikt zijn aan elkaar. Nevenschikking wil zeggen: affix 1 specificeert het substantief en affix 2 specificeert eveneens het substantief. Onderschikking wil zeggen: affix 1 specificeert het substantief en affix 2 specificeert subst.+affix 1. Bij nevenschikking is de onderlinge volgorde van de affixen vrij:

• eksposišoukérôm = eksposišoômukér
  landbouw- en industrietentoonstelling = industrie- en landbouwtentoonstelling
  (in ieder geval één tentoonstelling die zowel over landbouw als over industrie gaat)

21.12

Bij onderschikking is de onderlinge volgorde van de affixen wel van belang. Meestal is subst.+affix 1 een samenstelling met een gelexicaliseerde betekenis die door affix 2 nader gespecificeerd wordt:

mennmenester + ta-   tobelk˙ + nâ-- mennstâgatjen + nâ--e

: tamennmenester     : nâtobelk˙e   : nâmennstâgatjene

mislukte minister-president (iemand die als minister-president mislukt is) gebrek aan fruitbomen gebrek aan hoofdrolspelers

Als affix 1 en affix 2 in bovenstaande voorbeelden verwisseld worden, ontstaat er semantische onzin:

*menntamenester   *tonâvildule˙ *mennâstâgatjene

belangrijkste mislukte minister; iemand die als minister het belangrijkst [en] mislukt is (?) groep van gebrek-aan-bomen (?) hoofdgebrek aan toneelspelers (?)

21.13

Een enkele keer is het mogelijk om de volgorde van twee ondergeschikte affixen om te keren. Het betekenisverschil tussen beide vormen is dan subtiel:

exâmafiyukér   exâmukérafiy

schriftelijk landbouwexamen (= schriftelijk examen dat over landbouw gaat [en niet over veeteelt]) schriftelijk-landbouwexamen (= landbouwexamen dat schriftelijk gegeven wordt [en niet mondeling])

Een landbouwexamen sluit de opleiding aan een Middelbare Landbouw- en Veeteeltschool in Spokanië af.

21.14

De combinatie van twee scheidbare prefixen of van twee scheidbare suffixen is ongebruikelijk, zo niet onmogelijk. In het algemeen vindt de aanhechting van een tweede affix alleen dan plaats als het eerste affix en het substantief reeds een gebruikelijke samenstelling vormen, al dan niet gelexicaliseerd. Ongeaffigeerde substantieven die ineens van twee lexicale affixen voorzien worden, hebben een log karakter en een geforceerde betekenis.
Grammaticaal en semantisch juist, maar stilistisch een monstrum, is de volgende samenstelling die in 1975 in een regeringsrapport verscheen:

• to- + nâ--e + su- + -ôm:   tonâsucâpitaloôme
  schijnbaar gebrek aan industrieel nevenkapitaal

Met het gangbare begrip sucâpitalo (nevenkapitaal) wordt bedoeld: aanvullend kapitaal dat de overheid aan kleine ondernemers verstrekt om investeringen aan te moedigen.

21.15   ad § 21.1   B. Nieuw substantief d.m.v. scheid.samst. met oud substantief

Een scheid.samst. met een oud substantief is de meest productieve wijze om een nieuw substantief te vormen. Het oude substantief wordt altijd het laatste element van de samenstelling en behoudt zijn basisbetekenis, die door het ervoor staande element (of de ervoor staande elementen) nader gespecificeerd wordt. De toegevoegde elementen zijn meestal (al dan niet samengestelde) substantieven of werkwoorden:

ferdu-lippio kelbra-lippio fatasôr-pôrtreta pleko-mirra mite-sért ufire-exâm eftarse-trustos efanty-kâgos mirra-meande liry-lamiros

stoelpoot tafelpoot familieportret zandweg huurhuis rijexamen vertrouwen dat het lukt (lett. "luk-vertrouwen") fantasie [als] van een kind; kinderlijke fantasie plas op straat verlangen naar rust

Uit de laatste vier voorbeelden blijkt dat het Spokaans veel verder kan gaan met dergelijke samenstellingen dan het Nederlands.

Maar voor 'zandpad' kent het Spokaans een apart woord: zuft (hoewel ook de samenstelling pleko-pât mogelijk is).

21.16

Onscheidbaar samengestelde substantieven en afgeleide substantieven kunnen op hun beurt als element in een scheid.samst. fungeren. Elke scheid.samst. kan theoretisch uit een oneindig aantal elementen bestaan, en met name in krantekoppen of bij namen van instanties kan men heel ver gaan. Bijvoorbeeld:

• menngarrent-zillepip
  centraalstations-dak
• menngarrent-lurfel-harber
  ober uit het centraalstations-restaurant
• menngarrent-lurfel-harber-d˙fie-lav˙-đulentos
  ("hoofdstation-restaurant-ober-staken-rel-voorkómen")
  het voorkómen van de stakingsrellen door de obers van het centraalstations-restaurant
• exâm-ufnosafiy-ošume-cômišo-glyda
  ("examen-opgave.schriftelijk-beoordelen-commissie-lid")
  lid van de commissie ter beoordeling van de schriftelijke examenopgaven

en zo ad libitum.

21.17

De samenstellende elementen staan altijd in het enkelvoud, ook al wekken zij de gedachte op aan een meervoud, zoals:

biy-korfe huldu-albifan mimpitlot

bijenkorf kersengelei boekenkast

Uitzondering 1: bij namen van fruitbomen en -struiken staat de fruitnaam in het meervoud:

huldus-vildul geffys-vildul dâtse-vildul doffârs-lyotű

kersenboom appelboom dadelpalm bramenstruik

ook nog: belks-vildul  fruitboom

Dâtse is het onregelmatige meervoud van dâts (dadel).

In § 21.5 is besproken hoe het circumfix to--˙ fruitbomen kan vormen: togeffy˙ (appelboom), enz. Dit zijn synoniemen van de samenstellingen met vildul.

Uitzondering 2: het substantief tiyn (ding, zaak) betekent in het meervoud ook 'goederen, bagage'. Ook in samenstellingen wordt deze meervoudsvorm in de betekenis van 'goederen, bagage' gehandhaafd:

tiyns-garrent tiyns-˙tinâs tiynsnolac

goederenstation bagagedrager (v. fiets) goederenwagen

Uitzondering 3: de meervoudsvorm blijft in samenstellingen behouden als een enkelvoud ontbreekt (bij zogenoemde pluralia tantum):

ef fosies-rovretos brans-helbi

[de] ouderliefde jongens- en meisjeskleding (één soort kleding, bestemd voor zowel jongens als meisjes)

Vergelijk: 'jan-helbi ur 'nin-ôc (jongenskleding én meisjeskleding) (het gaat hier dus om twee soorten kleding).

Zie ook § 30.46 en § 31.11.

21.18

Als een substantief met -os van een werkwoord is afgeleid en er heeft geen lexicalisatie plaatsgevonden, wordt het substantief door de infinitief vervangen als het deel gaat uitmaken van een scheid.samst.:

• ef opj˙gos + ef jabincos > ef opj˙ge-jabincos
  de exploitatie + de vergunning > de exploitatievergunning
• ef noftatos + ef posiblatiy > ef noftate-posiblatiys
  de overstap (bus, trein) + de mogelijkheid > de overstapmogelijkheden
• ef trustos + ef linnos > ef truste-linnos
  het vertrouwen + de vraag, kwestie > de vertrouwenskwestie

Bij gelexicaliseerde os-afleidingen blijft -os behouden:

• ef caribos + ef kornin > ef caribos-kornin
  de kaft + het papier > het kaftpapier
• ef fartos + ef zurreros > ef fartos-zurreros
  de cursus + de duur > de cursusduur
• ef űquos + ef ˙rhapű > ef űquos-˙rhapűs
  de tegenpartij + het bezwaar > de bezwaren van de tegenpartij

Soms is de lexicalisatie zo gering, dat beide soorten samenstellingen mogelijk zijn:

• ef buros + ef granô > ef buros-granô = bure-granô
  de brand + de berg, stapel > de brandstapel

	Met "lexicalisatie" wordt hier bedoeld dat de betekenis van de os-afleiding een andere is dan die welke in Blok 20.28 is omschreven.
	Caribos komt van caribe (bedekken), maar betekent vrijwel nooit 'bedekking'.
	Fartos komt van farte (lopen) en kan ook de niet-gelexicaliseerde betekenis 'de loop; het geloop, het lopen' hebben. In dat geval wordt in samenstellingen de infinitief gebruikt: ef fartos + ef zurreros > ef farte-zurreros het lopen + de duur > de loopduur, duur van het lopen (bijvoorbeeld de tijd dat een machine loopt/in werking is)
	Űquos komt van űque (tegen zijn) en kan ook de niet-gelexicaliseerde betekenis 'het tegen-zijn' hebben. In dat geval wordt in een samenstelling de os-vorm in een infinitief veranderd, bijvoorbeeld: ef űquos + ef ˙rhapű > ef űque-˙rhapűs het tegen-zijn + het bezwaar > de bezwaren die er tegenin te brengen zijn (lett. "de tegenzijn-bezwaren")
	Sommigen menen dat in bure-granô de nadruk meer ligt op de gebeurtenis van het "branden", terwijl buros-granô meer de nadruk op de "aanwezigheid van vuur" legt.

21.19   ad § 21.1   C. Nieuw substantief d.m.v. onscheid.samst. met oud substantief

Dit is een improductief procédé om een nieuw substantief uit een oud substantief te vormen. Ook hier wordt het oude substantief het laatste element van de samenstelling. In tegenstelling tot scheidbare constructies zoals besproken in § 21.15-18 zijn de onscheid.samst.n sterk gelexicaliseerd. Bovendien treedt dikwijls contractie op. Het een en ander komt overeen met de onscheid.samst.n van twee niet-substantieven zoals behandeld in § 20.44:

fenta + ômhűls pôst + smurf parte + kettos verestâ + lytt fr˙cc + radiše chiype + lafex portâ + letra móns + gura

> fentômhűls   > pôstsmurf   > partkettos   > vereslytt   > fr˙ccadiše   > chiypafex   > portetra   > mónsgura

feest + gewaad; kleding post[erijen] + geld deel + het geven leger + leider reus + radijs knijpen + schaar kort + brief storm + regen

> feestkleding   > porto   > quotiënt   > hertog   > mierikswortel   > nijptang   > briefkaart   > slagregen

Lytt (leider) is een archaďsme; het gebruikelijke woord voor 'leider' is lydres (zie § 20.33). De gelexicaliseerde betekenis van vereslytt (hertog) heeft tot gevolg dat 'legerleider' nu uitgedrukt wordt met de productieve scheid.samst. verestâ-lydres.

21.20

Soms bestaan een scheid.samst. en een onscheid.samst. naast elkaar:

fente-tof   fentatof   kôbo-tof kôbotof šocla-tiyn šoclatiyn

feestdag; feestelijke dag (zoals verjaardag, jubileum, dag waarop iemand geslaagd is, ed.) feestdag (erkende nationale feestdag waarop niet gewerkt wordt, zoals kerstmis, koningsdag, dag van de grondwet) zonnige dag (dag waarop de zon schijnt) zondag (dag na zaterdag) ding, voorwerp van chocolade stukje chocolade, chocolaatje

Zie ook § 20.10. Het meervoud šoclatiyns kan ook 'hagelslag; chocolade-korrels' betekenen.

Let ook op het verschil in uitspraak: in een scheid.samst. blijft het hoofdaccent van het woord op het eerste lid van de samst.; in een onscheid.samst. komt het woordaccent op de voorlaatste lettergreep van het gehele woord. Vergelijk (het accent is met vet aangegeven):

• fente-tof  ~  fentatof
• kôbo-tof  ~  kôbotof
• šocla-tiyn  ~  šoclatiyn

21.21

Affixen die aan een onscheid.samst. gehecht worden geven een nadere specificatie aan de hele samenstelling. In scheid.samst.n specificeert een affix altijd één van de elementen van de samenstelling. Vergelijk:

fente-nâtofe nâfentofe kôbo-blaktof blakkôbotof tošocla-tiyn tošoclatiyn

gebrek aan feestelijke dagen gebrek aan [officiële] feestdagen zonnige witte dag (zonnige dag met sneeuw) witte zondag (zondag met sneeuw) voorwerp van namaakchocolade namaakchocolaatje; schijnchocolaatje

Zie ook § 20.43.

	Een circumfix kan nooit een scheid.samst. in zijn geheel omvatten, dus een constructie als *nâfente-tofe is onmogelijk.
	Blakkôbo-tof is grammaticaal correct maar semantisch twijfelachtig; het betekent ongeveer 'dag met een witte zon'.
	Šocla-totiyn is grammaticaal correct maar semantisch twijfelachtig; het betekent ongeveer 'namaakvoorwerp van chocolade'.
	In de constructie tošoclatiyn wordt niet per se iets over de kwaliteit van de chocolade gezegd; een "namaakchocolaatje" kan best van echte chocolade gemaakt zijn (maar ziet er alleen niet als een chocolaatje uit).

21.22

Let ook op het verschil tussen een los en een aangehecht additief:

eft portâ letra eft portetra eft hups pitter eft hupspitter tűs tiffugs tűstiffugs eft belt merater eft beltmerater

een korte brief een briefkaart een snelle fiets een motorfiets platte voeten platvoeten een kleine man (klein van stuk) een mannetje, kereltje (wat sullig, gebogen, oud en/of gebrekkig)

Alle samenstellingen met belt (klein) zijn min of meer pejoratief; alleen bij kinderen en jonge dieren is er spake van vertedering.

21.23   ad § 21.1   D. Nieuw substantief d.m.v. reduplicatie

Reduplicatie en de betekenis ervan worden besproken in Hoofdstuk 64. Wij volstaan hier met de globale mededeling dat het procédé van reduplicatie in principe plaatsvindt door verdubbeling van de laatste lettergreep, aldus zorgend voor een reduplicaat. De prototypische betekenis van een reduplicaat (in dit geval: geredupliceerd substantief) is die van een "rij" of "reeks", of van een voortdurende herhaling, zoals:

eft vildul ~ eft vilduldul eft tsiyp ~ eft tsiypsiyp

een boom ~ een rij bomen een tik ~ een voortdurend getik

21.24

Bij een aantal geredupliceerde substantieven heeft er echter lexicalisatie plaatsgevonden, of met andere woorden: het reduplicaat is een "echt" substantief geworden, bijvoorbeeld:

eft ôrešy ~ eft ôrešyšy eft oto ~ eft ototo eft karé ~ eft karéré

een soldaat ~ een militaire colonne een auto ~ een file een schip ~ een vloot (als groep schepen op zee)

21.25

In tegenstelling tot de niet-gelexicaliseerde reduplicaten kennen de gelexicaliseerde vormen ook een meervoud, zoals:

ef ôrešyšys ef ototos ef karérés

de militaire colonnes de files de vloten

Dit is een indicatie dat we met "echte" substantieven te doen hebben, en niet met een afgeleide vorm van een ander substantief. Zie verder Hoofdstuk 64.

21.26   Nieuw substantief d.m.v. een nominaal affix

Substantieven kunnen in het Spokaans gevormd worden met behulp van een nominaal affix. Dit affix kan gehecht worden aan zowel een ander substantief, een additief, een infinitief of een wortelstam (§ 21.33 en § 82.2). Een enkele keer vindt aanhechting aan een voorzetsel of eigennaam plaats.

21.27

Nominale affixen enerzijds, en lexicale affixen zoals besproken in § 21.2-14 anderzijds, verschillen in de volgende punten van elkaar:

1. Lexicale affixen vormen een bepaling bij een substantief - zij geven een nadere specificatie aan het oude substantief;
   Nominale affixen geven de hoofdbetekenis van het nieuw te vormen substantief en het woord waaraan het affix gehecht wordt zorgt voor de nadere specificatie.

2. Lexicale suffixen zijn ongevoelig voor reduplicatie (§ 64.20);
   Nominale suffixen gedragen zich, zodra er een ander woord aan gehecht is, als een substantief dat het laatste element van een onscheid.samst. vormt; dit kan geredupliceerd worden (§ 64.28-29).

3. Nominale suffixen hebben een resultatief- en meervoudsvorm waarvoor dezelfde regels gelden als voor substantieven - er zijn zelfs nominale suffixen die evenals sommige substantieven een onregelmatige meervoudsvorm kennen.

4. Een substantief dat gevormd is met een lexicaal affix behoort tot dezelfde categorie (CONCREET / ABSTRACT) als het ongeaffigeerde substantief;
   Een substantief dat gevormd is met een nominaal affix behoort altijd tot de categorie CONCREET, omdat het nominale affix het karakter van een concr.subst. heeft en als hoofdelement optreedt.

Kortom: een nominaal affix is in feite een substantief dat echter nooit buiten een onscheid.samst. kan optreden.

Ter illustratie moge het volgende voorbeeld dienen: het abstr.subst. naliycos (onderhoud) heeft als meervoud: naliycosz (zie § 30.39). Toevoeging van het lexicale prefix to- levert het nieuwe abstr.subst. tonaliycos (provisorisch onderhoud; lett. "schijnonderhoud") met als meervoud: tonaliycosz (§ 30.39). Maar een samenstelling met het nominale suffix sty- (-staat; zie § 21.29) leidt tot het concr.subst. stynaliycos (staat van onderhoud), waarin sty- het hoofdelement vormt. Er zijn nu twee meervoudsvormen mogelijk: de eerste variant gaat uit van het idee dat -os in stynaliycos een grammaticaal suffix is omdat naliycos afgeleid is van het werkwoord naliyce (onderhouden). Volgens Blok 30.15 wordt het meervoud: stynaliycôsta. De tweede variant gaat uit van het idee dat os géén grammaticaal suffix is omdat het een onderdeel vormt van het substantief stynaliycos, en dit substantief is niet afgeleid van het werkwoord *stynaliyce. Volgens Blok 30.5 (en nog eens benadrukt in § 30.8) geldt nu de meervoudsvorm stynaliycosz.

21.28

Als we een nominaal affix beschouwen als een substantief dan kunnen we de vorming van een samengesteld substantief met een nominaal affix als basiselement gelijkstellen aan de vorming van een onscheid.samst. volgens § 21.19. In tegenstelling tot de samenstellingen uit § 21.19 zijn samenstellingen met een nominaal affix wčl productief.

21.29

Voorbeelden van nominale prefixen:

iyxe- -punt, -top:

iyxemâst iyxeknyfo iyxehuldufitiy

masttop mespunt top van beroemdheid (overdrachtelijk)

sko- -zak:

skovâtja skobof

vestzakje broekzak

Sko- kan ook optreden als lexicaal prefix dat een ander substantief nader specificeert. Zie § 21.3.

tuf- -gat:

tufcnô tufmust tufeit

knoopsgat gat in een schoen kijkgat (eig. "ooggat")

sty- -gesteldheid; -staat:

stybôtmo styónzol sty˙centos

bodemgesteldheid weersgesteldheid temperament (eig. "gemoedsgesteldheid")

In styónzol is de begin-w van wónzol (weer) weggevallen, want de w mag alleen aan het woordbegin geschreven worden (§ 11.5). Intervocalisch wordt hij echter wel altijd uitgesproken, en dat geldt ook tussen de y en ó in styónzol.

vas- -handvat:

vasknyfo vasamâr

heft van een mes hengsel van een emmer

21.30

Voorbeelden van nominale suffixen:

-bâl -bal:

sn˙bâl tiffugbâl

sneeuwbal voetbal (bal waarmee gevoetbald wordt)

-clén -reiniger; -filter; -veger (enz.):

miflifclén ayrclén m˙rtclén

ruitenwisser (v. auto) luchtfilter schoorsteenveger (persoon)

-fâsto -doek, -kleed, -lap, -stof:

kelbrafâsto k˙ponfâsto milâfâsto

tafelkleed handdoek, droogdoek mitella (eig. "armdoek")

-[j]eren -wezen; -stelsel:

tâxeren s˙neren gabanejeren meterjeren

belastingstelsel seinwezen; seinstelsel (systeem v. seinen bij de spoorwegen) transportwezen metrieke stelsel

-ka -schip, -boot:

tâmpka ebeska ómerka zârka

stoomschip vissersboot zeilschip woonboot

Het suffix -ka wordt ook altijd achter de namen van schepen geplaatst, bijvoorbeeld: Cânserka (de Kreeft); Esperoska (de Hoop); Bochôc Fâgaka (de Bochôc Fâga; bekend schrijver 1835-1901). In namen van Spokanische schepen vormt -ka een onscheidbaar bestanddeel dat nooit weggelaten mag worden en ook op het schip zelf geschilderd staat. Namen van buitenlandse schepen worden met --ka gesuffigeerd zodra zij in een Spokaanse tekst voorkomen. In dit geval is er sprake van een scheid.samst., zoals te zien is aan de filâsto: Zwarte Zee-ka melde eft nelandes lajâfka. De Zwarte Zee is een Nederlandse sleepboot. Titanic-kaex* ef bové. De ondergang van de Titanic. * het suffix -ex vormt de genitief van eigennamen (§ 60.34).

-nolac -wagen, -kar, -auto:

slapelnolac kinânolac blofnolac

slaaprijtuig (trein) ziekenauto koets; door paard getrokken wagen

Van het suffix -nolac bestaat een gereduceerde variant -no die evenals -ka (voetnoot ) gebruikt wordt achter namen, in dit geval namen van voertuigen. Bijvoorbeeld: Ryjeno (De Reiger; naam v.e. stoomlocomotief); Gânderno ([de] Gander; naam v.e. auto); Tepperno (Trappelaar; naam v.e. fiets). Het is in Spokanië heel gebruikelijk om voertuigen een naam te geven. Niet alleen (stoom)locomotieven, maar ook de meeste auto's, trams, karren en dergelijke dragen een naam. Voor namen van buitenlandse voertuigen geldt dat zij in een Spokaanse tekst eveneens van --no voorzien worden (analoog aan --ka, dus als scheid.samst.), bijvoorbeeld: Ef értef nelandes fradâs po Snelheid-no. De eerste Nederlandse locomotief heette de Snelheid. Blul âlbolije ef ađiyk enelandes tâmpnolac, Evening Star-no, fes 1960. De laatste Engelse stoomlocomotief, de Evening Star, is in 1960 gebouwd.

-lot -bak; -doos; -opbergplaats:

simalot letralot ubaralot ˙ršarlot

opbergdoos brievenbus voedselbak, ruif hoedendoos

-mip -boek:

câsmip belmip Ergemip

kasboek leerboek (eig. "Erget-boek"; de heilige schrift van de Ergynne-godsdienst, waarin Erget, de oppergod, de hoofdrol speelt)

-ôrm -opschrift, -bord, -wijzer:

kűfôsôrm misanôrm quankaôrm

verkeersbord winkelopschrift; uithangbord v.e. winkel naambordje, naamplaat

-rif -maker[ij] (beroepshalve):

mustrif helbirif

schoenmaker[ij] kleermaker[ij]

Als expliciet uitgedrukt moet worden dat er sprake is van een werkplaats, en niet van een ambachtsman, kan het suffix -rif verlengd worden met -âs (zie § 20.25): mustrifâs (schoenmakerij); blarâsrifâs (kaasmakerij).

-tariy -spreker; wat betreft geluid:

portariy jatariy hupstariy

telefoon tolk (eig. "tussenspreker") luidspreker

-tiyse -vlees (eetbaar):

kâlftiyse knoktiyse veldurtiyse

kalfsvlees varkensvlees mensenvlees (alleen in enkele idiomatische uitdrukkingen zoals: Do brae veldurtiyse. Hij is een ijzervreter, een onverschrokken krijger.)

21.31

Nominale circumfixen zijn niet bekend. Evenals bij alle andere soorten van samenstellingen en afleidingen kunnen ook de samenstellingen met nominale affixen gelexicaliseerd worden, zoals:

gumbâl xobinifâsto moterlot

bal (hoeft niet per se van rubber (= gum) te zijn) stevig tekstiel (en niet alleen "tentdoek") motorkap v. auto (en niet "opbergplaats voor motoren")

Het karakter van een aantal nominale affixen is zodanig dat lexicalisatie altijd min of meer uitgelokt wordt, zoals bij -tariy en -clén, en in mindere mate ook bij -lot.

21.32

Als het grammaticale suffix -os in een niet-gelexicaliseerde constructie voorkomt (en dus de betekenis heeft die in Blok 20.28 is genoemd), wordt het gedeleerd zodra hierachter een nominaal suffix volgt. Het nominale suffix wordt meestal aan de wortelstam gehecht. Dit is een andere toepassing van de kapregel die behandeld is in § 21.8. Bijvoorbeeld:

gvârcos + -tat zâros + -ka k˙ponjos + -fâsto

> gvârctat   > zârka   > k˙ponfâsto

zoeklicht woonboot handdoek, droogdoek

Soms wordt de gehele infinitief in plaats van de wortelstam gebruikt:

farte + -tat trumle + -zorâ gabane + -jeren

> fartetat   > trumlezorâ   > gabanejeren

looplamp trommelstok transportwezen

21.33

Het is de vraag of we in samenstellingen als gvârctat, zârka en k˙ponfâsto inderdaad een onderliggende vorm met -os moeten aannemen, waarna deze -os gedeleerd wordt. Enkele linguďsten (zie o.a. White 1973) maken aannemelijk dat os-deletie niet relevant is en dat nominale suffixen zonder "tussenstap" aan een wortelstam óf aan een infinitief gehecht worden ("wortelstam" en "infinitief" vormen hier een complementaire distributie). Deze hypothese is vooral na 1978 algemeen geaccepteerd toen Rudolf Gevers (1978) in een overtuigend artikel aantoonde dat nominale affixen ook in het Pegrevisch en Oudspokaans aan verbale stammen gehecht konden worden. Gevers' theorie is gebaseerd op het feit dat aanhechting van het Pegrevische equivalent van -os accentverschuiving in de oorspronkelijke stam uitlokt. En omdat deze accentverschuiving bij de aanhechting van nominale affixen niet plaatsvindt zou de tussenstap met het equivalent van -os evenmin plaatsgevonden hebben.

21.34

Bij aanhechting van een nominaal affix komt soms consonantdeletie voor. Hierbij is altijd sprake van een of meer consonanten die onmiddellijk gevolgd worden door het prefix, of onmiddellijk voorafgegaan worden door het suffix:

Ergemip belmip

"Erget-boek" leerboek

<   Erget + -mip boek <   beldos leer + -mip boek

Bij belmip zien we niet alleen consonantdeletie (wegval van de d), maar bovendien toepassing van de kapregel (wegval van het suffix -os; zie § 21.8). Consonantdeletie die plaatsvindt onder invloed van een onmiddellijk aangrenzend affix is een vorm van contractie.

21.35

Nominale affixen laten zich goed combineren met zowel andere nominale affixen als lexicale affixen. Het basiselement van zo'n samenstelling is altijd het nominale affix. Bestaat het substantief uit twee nominale affixen, dan geldt het rechter affix als basiselement. In de volgende voorbeelden is het basiselement vet gedrukt:

cria- + -bâl iyxe- + -zorâ kor- + -nolac lajâf- + -ka pazzo- + -fâsto nâ--e + cria- + -nolac

> criabâl   > iyxezorâ   > kornolac   > lajâfka   > pazzofâsto   > nâcrianolace

handbal (om mee te handballen) punt van een stok hofauto sleepboot grondzeil gebrek aan handkarren

21.36

Het is zelfs mogelijk dat een lexicaal suffix als prefix aan een nominaal suffix gehecht wordt:

-clén + -nolac -ukér + -nolac -ôm + -eren

> clénnolac   > ukérnolac   > ômeren

veegauto (voor straten) landbouwvoertuig industriewezen

Of andersom: een nominaal prefix wordt als suffix aan een lexicaal prefix gehecht:

pazzo- + tuf- lurg- + vas-

> pazzotuf   > lurgvas

gat in de grond (bodem) handvat in het midden (eig. "middenhandvat")

Het verwisselen van de eigenschappen "pre-" en "suf-" gebeurt altijd zodanig dat het basiselement in de samenstelling achteraan staat (zoals ook in scheidbare samenstellingen het geval is).

Niet alle nominale prefixen treden even gemakkelijk als suffix op. De volgende voorbeelden tonen ongrammaticale (volgens sommigen: twijfelachtige) samenstellingen: lurg- middel- + iyxe- top   > *lurgiyxe   middelste top doa- zwart + fugô- voetstuk   > *doafugô   zwart voetstuk Samenstellingen van nominale prefixen met lexicale prefixen zijn hoe dan ook een marginaal verschijnsel: ten eerste zijn er slechts een stuk of tien nominale prefixen, en ten tweede laten de betekenissen van de affixen zich dikwijls niet in één samenstelling combineren.

21.37   Affigering van letters, cijfers, tekens en afkortingen

Letters, cijfers, tekens en afkortingen kunnen op twee manieren geschreven worden:

1. voluit met de naam of (afkortingen) genominaliseerd tot concr.subst.
2. als symbool

21.38   ad § 21.37   1.

Voluit geschreven namen van letters, cijfers en tekens zijn volwaardige concr.subst.n en kunnen daarom zonder meer geaffigeerd worden, zoals:

• ef iyxefâr, ef hefergzorâ ur ef tufzerâ
  de punt van de vier, de stok van de zeven en het gat van de nul
• Fes ef plašelot eft nâkajie melde.
  In de zetkast is een gebrek aan k's (de letters k).
• eft mindalinne-ponto ur eft nydacôma
  een rood vraagteken en een blauwe komma
• eft pâltéf, ef bezorâ
  een teveel aan fs (letters f), de stok van de [letter] b

Hetzelfde geldt voor genominaliseerde afkortingen:

eft tagestâ   ef nâéc˙rlume ef toékek

een mislukte vergadering (waarop een overeenkomst tot stand had moeten komen) het gebrek aan EHBO-organisaties de naaste schijntoekomst

Zie ook § 20.47-48.

21.39   ad § 21.37   2.

Als letters, cijfers of tekens niet voluit maar als symbool geschreven worden, kunnen affixen met een filâsto aangehecht worden. Vergelijk de voorbeelden van de vorige paragraaf met:

• ef iyxe-4, ef 7-zorâ ur ef tuf-0
• Fes ef plašelot eft nâ-k-e melde.
• eft minda-? ur eft nyda-,
• eft pâlt-f, ef b-zorâ

Hetzelfde geldt voor niet-genominaliseerde afkortingen:

eft to-Zussyg ef nâ-Stami-e ef GeStâ-mit

een niet-echt Zuidspokanisch Wijnbouwersgilde het gebrek aan Stami-winkels de kamer van de Generale Staf

21.40

In literaire teksten wordt de voorkeur aan het voluit schrijven gegeven:

• Fes ef plašelot eft nâkajie melde.
  In de zetkast is een gebrek aan k's (de letters k).

In wetenschappelijke teksten, beschrijvingen van formules, gebruiksaanwijzingen en dergelijke wordt de voorkeur aan het schrijven van een teken gegeven, bijvoorbeeld:

• Fes ef plašelot eft nâ-k-e melde.
  In de zetkast is een gebrek aan k's (de letters k).

Vergelijk ook § 180.25-29.

21.41   Affigering van eigennamen

Aan eigennamen kunnen affixen met een filâsto aangehecht worden; let op dat de geaffigeerde eigennamen een lidwoord kunnen krijgen (§ 50.13):

ef pâlt-Moffain Minda-Elsa eft Shell-nolac ef nâ-Volvo-e

een teveel aan Moffains; teveel jongens die Moffain heten Rode Els (als bijnaam) een auto van de Shell het tekort aan Volvo's

Omdat veel eigennamen (firmanamen, merken ed.) het karakter van een afkorting hebben, kan het voorbeeld van § 21.39 herhaald worden:

ef nâ-Stami-e

het gebrek aan Stami-winkels

en verder:

eft SA-nolac

een SA-wagon (een wagon van de Spokanische Spoorwegen = Spooksoliy Arânkas)

21.42

Affigering van eigennamen dient echter zo veel mogelijk vermeden te worden. Alleen de aanhechting van -ka en -no bij scheeps- respectievelijk voertuignamen (§ 21.28) en de suffixen die een genitief of resultatief uitdrukken (Hoofdstukken 60 en 61) zijn goed met eigennamen te combineren.